Türkiye’den sanatçı Iraz Akçam‘ın performans ve yaratıcı ekibinde yer aldığı, Londra’daki Royal Central School of Speech and Drama’da bir araya gelen dört tiyatro sanatçısının kurduğu yeni kolektif Plan by 5, ekoloji, belgesel tiyatro ve performansın kesişiminde ürettiği yeni işi How Do You Bury A Whale? (Bir Balinayı Nasıl Gömersiniz?) ile seyirciyle buluşuyor. İlk gösterimini 14 Ağustos’ta Londra’nın önde gelen bağımsız tiyatro festivallerinden Camden Fringe’de gerçekleştirecek olan performans, 29 ve 30 Ağustos’ta Camden People’s Theatre’da yeniden sahnelenecek.
Kolektifin ortak sanatsal araştırmaları onları okyanuslara ve insan kontrolü altında yaşamaya zorlanan balinaların hikâyelerine götürdü. Türkiye’den sanatçı Iraz Akçam’ın üretim ve performans ekibinde yer aldığı yapım, 50 dakikalık süreyle sahneleniyor.
Da Bai’nin Gerçek Hikâyesinden Yola Çıkan Bir Belgesel Tiyatro
2024 kışında Çin’in Hangzhou kentindeki bir deniz parkının soğuk havuzunda tutulan tutsak bir beyaz balina olan Da Bai, havuzun dibine batarak yaşamını yitirdi. Devasa bedeni, unutulmaya terk edilerek deniz parkının arkasındaki bir atık tepesinde bırakıldı. Son bakıcısının tanıklığıyla başlayan How Do You Bury A Whale?, kayıp, yas, sevgi ve insan-ötesi bir varlığı hatırlama ihtiyacına dair çarpıcı gerçek bir hikâyeyi altı kat toprağın altından gün yüzüne çıkarıyor.
Bilim insanları, deniz biyologları ve çevre aktivistleriyle yapılan görüşmeleri, belgeleri, tanıklıkları, fiziksel keşfi, sesli deneyleri ve şiirsel anlatıyı bir araya getiren performans, insan ötesi canlılarla kurduğumuz ilişkiyi yeniden düşünmeye ve tutsak bir balinanın yaşamının bize kendimiz hakkında ne söyleyebileceğini sorgulamaya davet ediyor.
Etik Bir Karşılaşma Çağrısı
Performans, yalnızca bir balinanın hikâyesini anlatmıyor; insan kontrolü altında yaşamaya zorlanan deniz canlılarının maruz kaldığı şiddeti, esaret sistemlerini ve insanın diğer canlılarla kurduğu tahakküm ilişkilerini görünür kılıyor. Yapım hem sorumlusu hem de mağduru olduğumuz bir kaybı nasıl işleyebileceğimizi, ekolojik yas ve etik yetersizlikle nasıl yaşayabileceğimizi ve bir gömme eyleminde sevgiyi ve anımsamayı nasıl gösterebileceğimizi sorguluyor.
Oyuna ilişkin düşüncelerini paylaşan sanatçı Iraz Akçam, “Da Bai’nin hikâyesiyle çalışmaya başladığımızda asıl peşine düştüğümüz şey, bir hayvanın ölümü değil bizim bu ölüme nasıl bu kadar kayıtsız kalabildiğimizdi. Sahnede onun için bir yas tutma alanı açmaya çalışıyoruz; belki de asıl mesele, kimin yasının görünür, kiminkinin görünmez sayıldığını sormak” dedi.
