I Bölüm
Antik Yunan’ın söylencelerle örülü kentlerinden biridir Thebai. Fenikeli Kadmos’un öldürdüğü ejderhanın dişlerini toprağa ekmesiyle doğan Spartoi’nin Thebai’nin ilk halkını oluşturduğu rivayet edilir. Kehanetten kaçarken babasını öldürüp annesiyle evlenen Oidipus’un, gerçek ortaya çıktığında kendi gözlerini kör edişine yine bu kent şahitlik eder. Delilik içinde kendi çocuklarını öldüren, aklı başına geldiğinde ise geride bıraktığı yıkımla yüzleşen Herakles’in hikâyesini de Thebai taşır. Kadmos, Oidipus ve Herakles’in hikâyeleriyle şekillenen Thebai’nin mitolojik hafızası, Euripides’in Bakkhalar’ında yeni bir hikâyeye açılır: Dionysos, doğduğu kente geri dönmüştür.
Thebai’de ise bu dönüş, kimliği bilinmeyen bir yabancının gelişi olarak karşılanmaktadır. Onun kente varışıyla birlikte maniaya sürüklenen Thebai kadınları evlerinden çıkarak Kithairon’a yönelir. Ceylan postlarına bürünen kadınların ellerinde sarmaşığa dolanmış thyrsoslar yükselirken, dansa ezgiler, ritme ise davul ve flüt sesleri karışmaktadır. Mania, bütün bu hareketin içinde yalnızca deliliğe değil, kadınları evlerinde bıraktıkları hayatın alışılmış davranışlarından uzaklaştıran bir esrime hâline de karşılık gelir. Thebai’nin yabancı sandığı bu adam, kente insan görünümünde dönen Dionysos’tur.
Thebai’deki hareketliliğin haberi Pentheus’a kent dışında bulunduğu sırada ulaşır. Kente döner dönmez duyduklarını öfkeyle sıralamaya başlar: kadınlar evlerini terk etmiş, dağlara çıkmış; ortada şarap ve gecenin kuytusunda erkeklerle buluştuklarına dair söylentiler dolaşmaktadır. Pentheus’a göre Bakkhik ayinler, bütün bunların üzerini örten bir bahaneden başka bir şey değildir. Bu yüzden olup biteni yalnızca yargılamakla kalmaz; yakalanan kadınları hapsettirirken Kithairon’dakileri de Thebai’ye geri getirmeye hazırlanır. Oysa Kithairon, Pentheus için hâlâ gördüğü değil, başkalarından duyduklarıyla tanımladığı bir yerdir (Euripides, 2010, s. 13–14).
Pentheus’un arattığı yabancı çok geçmeden elleri bağlı hâlde kralın karşısına getirilir. Ne var ki onu getiren görevlinin anlattıkları, sıradan bir tutsağın davranışlarından oldukça farklıdır: yabancı ne kaçmaya çalışmış ne de direnmiş, kendisini bağlamalarına gülümseyerek izin vermiştir. Pentheus, karşısındaki kişinin kim olduğunu, nereden geldiğini ve Dionysos’la bağını öğrenmek için sorularını sıralar. Kralın karşısında elleri bağlı duran Dionysos’tur; Pentheus ise kiminle konuştuğunu hâlâ bilmemektedir (Euripides, 2010, ss. 21–26).
II bölüm
Kithairon’dan dönen habercinin anlattıkları, kadınları henüz görmeden kendi yargılarıyla hareket eden Pentheus’un dağda yaşandığını düşündüğü taşkınlıktan farklı bir tablo ortaya koyar. Euripides’in verdiği en çarpıcı ayrıntılardan birinde, evlerinde çocuklarını bırakmış ve göğüslerinde hâlâ süt bulunan bazı kadınların geyik ve kurt yavrularını beslediği anlatılır. Evde çocuğunu emziren anne ile dağda yabani bir hayvan yavrusunu besleyen kadın aynı kişidir; değişen, onu gündelik hayat içinde tanımlayan ilişkilerin Kithairon’da artık aynı biçimde işlememesidir (Euripides, 2010, ss. 33–36).
Bu değişim, maniayı yalnızca aklın yitirilmesiyle açıklamayı güçleştirir. Dionysosçu olanı yüzyıllar sonra yeniden düşünürken Nietzsche’nin üzerinde durduğu bireysel sınırların çözülmesi de bu noktada anlam kazanır. Tragedyanın Doğuşu’nda Dionysosçu esrime, insanı diğerlerinden ayıran sınırların geçici olarak zayıfladığı bir deneyim olarak belirir. Kendinden çıkmak, bu anlamda başka birine dönüşmekten çok, insanı olağan hâlinde kendisi olarak tutan sınırların bir süreliğine kesinliğini kaybetmesidir (Nietzsche, 1997, ss. 48–49).
Bakkhalarda dans, ses ve ortak ritim maniaya eşlik eder. Fakat burada beden kadar dikkat çekici olan, bütün bunların nerede gerçekleştiğidir. Kadınlar evlerinden çıkarılmış, Thebai’nin gündelik hayatından uzaklaşarak Kithairon’a götürülmüştür. Kendinden çıkmak ile bulunduğu yerden çıkmak arasındaki bu yakınlık, başka bir soruyu beraberinde getirir: İnsan olağan hâlinin dışına çıkmak için neden olağan hayatının mekânından da ayrılır?
III bölüm
Bulunduğu yerden ayrılmak, her zaman yalnızca bir mesafe kat etmek anlamına gelmez. Gündelik hayatın geçtiği mekânlar, insanı çevreleyen ilişkilerin, rollerin ve alışkanlıkların da yeniden üretildiği yerlerdir; onlardan uzaklaşmak, bu sürekliliğin dışına çıkmanın ilk adımı olabilir. Arnold van Gennep’in geçiş ritüellerinde ayrılmaya verdiği yer tam da bu noktada önem kazanır. Van Gennep, bir durumdan diğerine geçişi doğrudan yeni bir konuma ulaşmakla başlatmaz; onun tarif ettiği süreçte kişi önce bulunduğu konumdan ve onu orada tutan bağlardan ayrılır. Thebai kadınlarının evlerinden Kithairon’a çıkarılması da bu açıdan yalnızca olayların başka bir yerde devam etmesi değildir; gündelik hayatla aralarına giren fiziksel mesafe, yaşadıkları değişimin de bir parçasıdır (Yılmaz, 2020, ss. 49–50).
Gündelik hayatla araya giren bu mesafe, kişiyi geride bıraktığı düzen ile henüz varmadığı yer arasında bırakır. Victor Turner’ın “liminal” kavramıyla ele aldığı bu ara hâl, tam da böyle bir belirsizliğe işaret eder: kişi, eski toplumsal konumundan ayrılmış, fakat henüz yeni bir konum edinmemiş olarak eşikte bulunur (Yılmaz, 2020, s. 51). Kithairon da bu açıdan yalnızca Thebai’den uzakta bir dağ değil, kadınların gündelik hayatlarını belirleyen ilişkilerin kesinliğini bir süreliğine kaybettiği bir geçiş alanı olarak okunabilir.
Ne var ki bu ara hâli, bütün kuralların ortadan kalktığı sınırsız bir boşluk olarak düşünmek de güçtür. Bakkhalarda kadınların gündelik hayattan uzaklaşmasına eşlik eden dans, ortak ritim, belirli giysiler ve ritüel hareketler, Kithairon’daki deneyimin bütünüyle biçimsiz olmadığını düşündürebilir. Üstelik kadınların Thebai’den ayrılışı kendi seçimlerinin sonucu değildir; onları evlerinden çıkararak maniaya sürükleyen Dionysos’tur. Bu nedenle olağan hayatın dışına çıkmak, her zaman bütün düzenlerin dışına çıkmak ya da kendiliğinden özgürleşmek anlamına gelmez. Kimi çıkışların kendine özgü bir zamanı, mekânı ve davranış biçimleri olduğu gibi, onları harekete geçiren başka bir irade de olabilir. Eğer öyleyse asıl soru artık yalnızca neden dışarı çıktığımız değil, bu dışarının sınırlarını kimin çizdiğidir.
IV BÖLÜM
Kithairon’daki deneyimin bir sınırı olup olmadığı kadar, bu sınırın kim tarafından belirlendiği de önemlidir. Pentheus açısından mesele yalnızca kadınların Thebai’den ayrılması ya da dağda ne yaptıkları değildir; kral olarak bu duruma müdahale etmeyi, kadınları geri getirmeyi ve kabul edilebilir olanın sınırını yeniden çizmeyi de kendi yetkisi içinde görür. Fakat Kithairon’da yaşananlar da otoriteden bütünüyle bağımsız değildir: Pentheus’un ihlal olarak gördüğü davranışlar, kadınları maniaya sürükleyen Dionysos’un iradesiyle şekillenmektedir. Nitekim daha önce Pentheus’un karşısına elleri bağlı çıkarılan Dionysos’un bağlanmasına direnmeden izin vermesi, birini denetim altında tutuyor görünmenin onun iradesini de denetlemek anlamına gelmediğini düşündürmektedir. Böylece Bakkhalarda karşı karşıya gelen yalnızca gündelik hayat ile onun dışına taşan bir deneyim değildir; Pentheus ile Dionysos arasındaki çatışma, kadınların ne yapabileceğini belirleme yetkisi üzerinde de yoğunlaşmaktadır. Çıkışın nerede ihlale dönüştüğü sorusu da burada başka bir boyut kazanır: davranışın kendisi kadar, neyin kabul edilebilir olduğuna kimin karar verdiği de öne çıkmaktadır.
Ritüel ile onu denetlemek isteyen otorite arasındaki gerilim, başka bir tarihsel bağlamda Roma’nın Bacchic ayinlere yönelik müdahalesinde de karşımıza çıkmaktadır. Romalı tarihçi Livy’nin çizdiği tabloda Bacchic ayinler gecenin, şarabın, cinselliğin ve suç söylentilerinin birbirine karıştığı tekinsiz bir dünyaya açılır. Senato’nun MÖ 186’daki müdahalesi ise ayinlerin nerede ve hangi koşullarda yapılabileceğine uzanan düzenlemelerle bu ritüel pratiğinin çevresine yeni sınırlar çeker. Burada siyasal otorite, yalnızca ritüele müdahale etmekle kalmaz; onun hangi koşullarda sürdürülebileceğini belirleme yetkisini de kullanmaktadır. Thebai’de Pentheus’un karşısına çıkan sınır ve denetim sorunu, farklı koşullar altında Roma’da siyasal otoritenin müdahalesi üzerinden yeniden görünür hâle gelir (Steinhauer, 2020).
Olağan zamanda kabul görmeyen bir davranış, başka bir zaman ve başka koşullar içinde kendisine yer bulabilir. Max Gluckman’ın “başkaldırı ritüelleri” adını verdiği örneklerde toplumsal hiyerarşiler tersine çevrilebilir, otorite alaya alınabilir ve gündelik hayatta geçerli olan kimi ayrımlar geçici olarak bozulabilir (Gluckman, 1954, s. 3). Buradaki taşkınlık, düzenin ortadan kalkmasından çok, onun içinde açılmış sınırlı bir zamana aittir. Başlangıcı kadar sonunun da biliniyor olması bu yüzden önemlidir; olağan hayatın dışına çıkış, geri dönüş ihtimalini henüz ortadan kaldırmaz. Ancak Kithairon’daki deneyim, Pentheus’un sınırlarını çizerek yer açtığı böyle bir istisna değildir; kral, kadınların dağdaki varlığını başından itibaren sona erdirmeye çalışır. Bu iki deneyim arasındaki fark, başka bir soruyu belirginleştirir: Bir düzen hangi taşkınlıklara kendi sınırları içinde yer açar, hangilerini bütünüyle engellemeye çalışır?
İhlal ile yasak arasındaki ilişki de tam burada göründüğünden daha karmaşık bir hâl alır. Georges Bataille’ın dikkat çektiği üzere ihlal, yasağın basitçe ortadan kalkmasıyla değil, varlığını sürdürmesiyle anlam kazanır (Bataille, 1993). Dolayısıyla sınırın aşılması, o sınırın belirlediği düzenle ilişkinin bütünüyle kesildiği anlamına gelmez. Gluckman’ın örneklerinde taşkınlığa ayrılan zamanın sınırları önceden belirlenmiş olsa da deneyimin sona ermesiyle sonuçlarının da ortadan kalkacağı söylenemez. Bu noktada geri dönüşün niteliği de sorgulanır: Sınırın ötesine geçen insan, geride bıraktığı hayata gerçekten aynı biçimde dönebilir mi?
V BÖLÜM
Pentheus’un Kithairon’a ilişkin tutumu, kadınları dağdan indirme ve ayinleri sona erdirme isteğiyle sınırlı kalmamaktadır. Dionysos ise kralın güç kullanarak müdahale etmeye hazırlandığı bu yere ilişkin merakını giderek açığa çıkarır. Kadınları dağda görmek isteyip istemediğini sorduğunda Pentheus’un cevabı, bu merakın ulaştığı noktayı açık eder: Orada olup bitenleri kendi gözleriyle görmek, kral için artık çok miktarda altından vazgeçmeyi göze alabileceği kadar güçlü bir isteğe dönüşmüştür (Euripides, 2010, s. 38). Böylece başlangıçta uzaktan hüküm verdiği ve denetimi altına almaya çalıştığı Kithairon’la arasındaki mesafe de başka bir anlam kazanmaktadır. Dionysos ise kralı oraya götürecek yolu tam da bu isteğin içinden açar.
Pentheus’un görme isteği, çok geçmeden onu şimdiye kadar karşısında durduğu dünyanın görünüşüne de yaklaştırır. Kithairon’a fark edilmeden çıkabilmesi için Dionysos’un önerdiği kadın giysilerini kabul eden kral, saçlarından kıyafetine kadar bir Bakkha görünümüne bürünerek Thebai’den ayrılmaktadır. Kadınları dağdan indirip ayinleri sona erdirmeye hazırlanan Pentheus, böylece onları gizlice görebilmek için kendi görünüşünü değiştirmiştir (Euripides, 2010, ss. 39–40).
Kithairon Dağı’nda Bakkhik ezgilerin ve ritüelin sesleri birbirine karışırken Pentheus, Dionysos’un yanında olup biteni gözetlemektedir. Ancak bulunduğu konumdan gördükleriyle yetinmeyen Pentheus, Dionysos tarafından yüksek bir çamın tepesine çıkarılmaktadır. Tam burada Pentheus’un görme isteği kendi karşıtına dönüşmeye başlar. Daha fazlasını görebilmek için yükseldiği yer, aynı zamanda kendisinin de fark edilmesini mümkün kılar. Dionysos’un onu Bakkhalara göstermesiyle bakışın yönü bütünüyle tersine döner: gözetleyen artık gözetlenendir. Kadınları Thebai’ye geri getirmek üzere yola çıkan kral, sonunda onların ellerinde can verir ve kendisi Thebai’ye geri dönemez (Euripides, 2010, ss. 49–50).
Kithairon’da yaşananların ardından Thebai’de bu kez Bakkhik coşkunun izlerini taşıyan sesler yükselmektedir. Dağdan gelen hareketliliğin içinde, av ganimetiyle övünen bir kadının sevinci öne çıkar. Elinde bir aslana ait olduğunu sandığı kesik başı taşıyan bu kadın, Thebai halkını kazandığı zafere tanıklık etmeye çağırmaktadır. Üstelik bu avı ne bir silahla ne de bir tuzakla, yalnızca kendi elleriyle gerçekleştirmiş olmanın gururunu taşımaktadır. Kral Pentheus’un da avını görmesini, hatta bu başın sarayın duvarında sergilenmesini istemektedir. Ne var ki kadının zafer sevinci, karşısına çıkan yaşlı Kadmos’un acısıyla karşılık bulmaz. Kadmos, kadından başını kaldırıp gökyüzüne bakmasını ister. Onun soruları eşliğinde manianın etkisinden sıyrılmaya başlayan kadın için gökyüzü artık daha berrak görünmektedir. Az önce bir av ganimeti olarak taşıdığı başta ise kendisine yabancı olmayan bir yüz belirmektedir. Elinde taşıdığı baş, kendi oğlu Pentheus’a aittir. Bu kadın ise Kadmos’un kızı, kralın annesi Agave’dir (Euripides, 2010, ss. 51–58).
Oğlunun ölümünü kavrayan Agave’yi Thebai’de başka bir ayrılık da beklemektedir. Bir zamanlar onu manianın etkisiyle evinden çıkaran Dionysos, şimdi bilinci yerine gelmiş olmasına rağmen Agave’yi kendi iradesi dışında, doğduğu kentten ayrılmaya mahkûm etmektedir (Euripides, 2010, s. 61). Böylece Kithairon’dan dönüş, yeni bir ayrılığın başlangıcına dönüşür. İlkinde gündelik hayatın dışına çıkışı belirleyen irade, bu kez geri döndüğü hayatın içinde kalmasına da izin vermemektedir. Değişen yalnızca ayrılığın yönü değil, bu ayrılığı yaşayan insanın artık geride bırakamayacağı deneyimdir.
Kithairon’da yaşananlar, gündelik hayatın dışına çıkmanın herkes için aynı anlama gelmediğini göstermektedir. Pentheus, denetlemek istediği dünyayı görme arzusuyla dağa yönelirken Agave, kendi seçimi olmayan bir manianın etkisiyle oraya sürüklenmiştir. Ne var ki kralın kendi isteğiyle çıktığı yol da bütünüyle kendi iradesiyle şekillenmemiştir. Kadınları gözetlemek üzere Kithairon’a çıkan Pentheus, Dionysos’un yönlendirmeleriyle sonunda kendisinin gözetlendiği ve av hâline geldiği bir karşılaşmanın içine çekilmiştir. Böylece bir düzenin dışına çıkmanın, başka bir iradenin belirlediği koşulların içine girmek de olabileceği anlaşılmaktadır. Üstelik bu koşullar yalnızca deneyimin nasıl yaşanacağını değil, nasıl sona ereceğini ve ardından neyin mümkün kalacağını da etkilemektedir. Nitekim Thebai’den kral olarak ayrılan Pentheus’un kesik başı, annesinin ellerinde aynı kente geri getirilirken Agave, döndüğü kentten bu kez sürgün edilmektedir. Mania sona erebilir, ritüelin sesleri susabilir, bedenler ayrıldıkları mekânlara geri dönebilir; fakat yaşananların sonuçları aynı hareketle geri alınamaz. Thebai ile Kithairon arasındaki mesafe yeniden kat edilebilir. Bununla birlikte insanın ayrıldığı yere dönebilmesi, geride bıraktığı hayatı aynı biçimde sürdürebileceği anlamına gelmez.
Kaynaklar
- Bataille, G. (1993). Erotizm (M. Yakupoğlu, Çev.). Bilkamat Basım.
- Euripides. (2010). Bakkhalar (S. Eyüboğlu, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
- Gluckman, M. (1954). Rituals of Rebellion in South-East Africa. Manchester University Press.
- Nietzsche, F. (1997). Tragedyanın doğuşu (İ. Z. Eyüboğlu, Çev.). Say Yayınları.
- Steinhauer, J. (2020). Dionysian Associations and the Bacchanalian Affair. F. Mac Góráin (Ed.), Dionysus and Rome: Religion and Literature içinde (ss. 133-156). De Gruyter. https://doi.org/10.1515/9783110672237-005
- Yılmaz, S. (2020). Sahne Sanatlarının Eşikselliği: Geçiş Ritüelleri Bağlamında Bir Alan Araştırması. Konservatoryum, 7(1), 41-56.
