Bu soru çoğu zaman esprili bir şekilde karşımıza çıkar. Yeni akımlar, yenilikçi fikirler ve çağdaş sanat, izleyiciler tarafından zaman zaman yadırganır. Ancak tarihe baktığımızda, bugün müzelerde ve galerilerde sergilenen birçok sanat eserinin de kendi döneminde aynı soruyla karşılaştığını görürüz.
Sanatın ne olduğu ya da neyin sanat olduğu konusu yeni bir soru değil, özellikle düşünce tarihi bize bu sorunun toplumsal bir mesele olarak kendisini sık sık ortaya koyduğunu gösteriyor. Örneğin Antik Yunan filozoflarından Platon, sanatın hakikati doğrudan yansıtmadığını ama yine de güzelliğin bir değer taşıdığını söylerken, Aristoteles gerçekliğin taklidinin de bilgi bakımından önemli olduğunu öne sürer.
Böylelikle sanat üzerine bilinen ilk büyük sorgulamalardan biri ortaya çıkmıştır. Aslında burada irdelenmesi gereken soru, “Sanat nedir?” ve “Bir şeyi sanat yapan nedir?” olmalıdır. Modern resim sanatını belki de ilk büyük dönüşüme zorlayan empresyonizm akımına ismini veren eseri İzlenim: Gün Doğumu adlı tablosu 1874 yılında Salon de Refusés’te -Reddedilenler salonu- sergilenene kadar Claude Monet de dönemin sanat dünyasına hâkim olan “akademi” tarafından kabul görmüyordu.
(Döneminde akademi sanatın kurallarını belirliyordu. Hangi konuların “yüksek sanat” sayıldığına ve hangi tekniklerin kabul edilebilir olduğuna karar veriyorlardı. Sanatçıların da kariyerlerini önemli ölçüde belirleyen bir kurumdu.)
Empresyonistler, akademik sanat anlayışına karşı çıkarak ışığı, anı ve öznel deneyimi resmetmişlerdir. Bu çerçevenin içerisinde teknik ustalık, estetik uyum ve temsil gücü, sanat eserlerinin temel ölçütleri olarak kabul edilmiştir.
20. yüzyılda sanatın düşünce, kavram ve eleştiri boyutu belirgin biçimde öne çıkmış; ancak sanat daha önce de yalnızca estetik üretimden ibaret değildi. Pop Art, Kavramsal Sanat, Performans Sanatı ve Enstalasyon gibi yaklaşımlar sanatın sınırlarını oldukça genişletmiştir. Sanat eseri artık yalnızca teknik beceriyle değil, ortaya koyduğu fikirle de değerlendirilmeye başlanmıştır. Çağdaş sanatta sanat eseri, güzel olanı temsil etmek zorunda değildir. Bir fikir, bir eylem, bir performans hatta bir soru bile sanatın konusu hâline gelebilir.
“Bu da sanat mı?” sorusu, sanatın bittiğini değil; hâlâ canlı, dönüşen ve biricik olduğunu gösterir. Çünkü hemen her dönemde sanat eserleri kendi kuşakları tarafından sorgulanmıştır.
Artık soruyu değiştirmenin zamanı geldi.
“Bu da izleyici mi?” Belki de bu soru, en az ilki kadar düşündürücü.
Günümüz sanatında en kritik noktalardan biri budur. İzleyici yalnızca bakan kişi olmaktan öteye geçmelidir. Görmenin de ötesinde, hissetmeye uzanan bu yolculuk; kişinin dış dünyada olduğu kadar kendi içinde de ne kadar yol aldığıyla ilişkilidir. Biz gerçekten anlam üretebilen aktif izleyiciler miyiz? Yoksa yalnızca fotoğraf çekilmek ve orada bulunmak mı istiyoruz? Bir sergiye gittiğimizde, “Bu eser neden burada?” ya da “Burada ne anlatılmak isteniyor?” diye düşünüyor muyuz? Hızla tüketen, okumayan ve bağlamları araştırmayan insanlar olarak, o eseri ne kadar görebiliyoruz? Çerçeveye biraz uzaktan bakmanın zamanı geldi.
Fotoğraf: Bilgesu Çimen Mutluer
İzleyici, en temel anlamıyla sanat eserini gören, dinleyen ya da deneyimleyen kişidir. Alımlayıcı ise yalnızca eseri pasif biçimde izleyen değil; onu kendi bilgi birikimi, kültürel geçmişi, deneyimleri ve içinde bulunduğu toplumsal bağlam doğrultusunda yorumlayan, anlamlandıran ve yeniden üreten öznedir. Bu nedenle alımlayıcı kavramı, izleyiciye göre daha etkin bir rolü ifade etmektedir.
Bu bağlam, Aristoteles’in ortaya koyduğu Catharsis (katharsis) kavramına kadar uzanır. Aristoteles’e göre tragedyanın temel işlevi, izleyicide korku ve acıma duygularını uyandırarak bu duyguların arınmasını sağlamaktır. Burada izleyici, eserin etkisini alan kişidir; anlamın üretiminde aktif bir konuma sahip değildir. Yüzyıllar boyunca sanat kuramlarında da büyük ölçüde bu anlayış hakim olmuş, sanat eseri sanatçı tarafından üretilen, izleyici tarafından ise algılanan bir nesne olarak değerlendirilmiştir.
Günümüzde dijital medya, etkileşimli sanat, katılımcı sanat pratikleri ve sosyal medya kültürüyle birlikte alımlayıcı yalnızca anlam üreten değil, kimi zaman eserin oluşumuna doğrudan katılan bir aktör hâline gelmiştir. Sanat deneyimi tek yönlü bir izleme eylemi olmaktan çıkarak, sanatçı, eser ve alımlayıcı arasında sürekli yeniden kurulan çok yönlü bir ilişkiye dönüşmüştür.
Sonuç olarak, sanat bazen hemen cevap vermez; bekler, düşündürür, soru sorar, hatta rahatsız eder. Bu nedenle “Bu da sanat mı?” sorusundan önce şu soruyu sormak gerekir: Bir eserin karşısında dururken onu görmeye, dinlemeye ve hissetmeye hazır mıyım?
Peki siz, hiç bir sanat eserinin gözünden kendinize baktınız mı?
