Menopozun Anarşist Kalbi ve Kendini Yeniden İnşa Etmek

Mona Eltahawy is photographed in her home on April 12, 2015 in Cairo, Egypt.David Degner—Getty Images Sign up TIME The Brief FREE · DAILY A world of news. One 5-minute email. The day’s stories, selected by TIME. Enter your email Get it free Yes, I agree to receive promotions and news from Time.
Mona Eltahawy is photographed in her home on April 12, 2015 in Cairo, Egypt.David Degner—Getty Images Sign up TIME The Brief FREE · DAILY A world of news. One 5-minute email. The day’s stories, selected by TIME. Enter your email Get it free Yes, I agree to receive promotions and news from Time.

Ayrıntı Yayınları’nın Lacivert Kitaplar Dizisi’nden çıkan Mona Eltahawy derlemesi Lanet Olsun! Dünyadan Menopoz Maceraları, ataerkinin, kapitalizmin ve yaş ayrımcılığının görünmez kıldığı bir eşiği, tüm tabuları yıkan kolektif bir çığlığa dönüştürüyor. Kadın ve gender-expansive bedenlerin “tükeniş” değil, radikal bir özgürleşme ve yenilenme olarak yaşadığı bu büyük dönüşüm, “küçülme” dayatmasına verilmiş en sarsıcı yanıt.

Yaşarken hem başımıza gelenleri hem de o tecrübelerin üzerimizdeki tortularını aynı anda tartmaya çalışırız. Zihnin ve bedenin kurduğu o kırılgan saray, yıllarca idare ettiğimiz varsayılan rollerle ayakta kalır. Sonra bir gün, fizyolojik ve ruhsal ritmin birdenbire rotasını değiştirdiği, ataerkinin “bitiş çizgisi” ya da “yararsızlık” diye etiketlemek için pusuda beklediği o büyük eşik çıkagelir: Menopoz.

Ayrıntı Yayınları’nın Lacivert Kitaplar Dizisi’nden, Özlem Uygun çevirisiyle dilimize kazandırılan Lanet Olsun! Dünyadan Menopoz Maceraları, Mona Eltahawy’nin derlediği 17 farklı anlatıyla tam da bu biyolojik ve politik çalkantının göbeğine yerleşiyor. Kapitalist ve ataerkil düzen bireyi her daim “verimli”, “uyumlu”, “hizmete hazır” ve pürüzsüz bir beden performansına zorlarken, görünürlüğünü yitiren ya da işlevselliği sorgulanan her durum derhal damgalanma mekanizmasıyla bastırılmak istenir. Eltahawy ve farklı yazarların kaleme aldığı bu metin ise tam aksine, bu sessizlik çemberini bir balyoz gibi parçalamayı öneriyor. 

“Her Şeyi Yık”: Sessizlik Utancı, Utanç Sessizliği Körükler

Kitabın girişinde Mona Eltahawy, perimenopozun on dört yıl kadar sürebileceğini öğrendiğindeki şaşkınlığını gizlemez ve sorar: “Benim gibi bir feminist, menopoz konusunda nasıl bu kadar bilgisiz olabilirdi?” Ataerkinin utanç duygusunu bir drone gibi üzerimizde gezdirdiğini belirten Eltahawy, bu dönemin sunduğu en büyük armağanın “utanmazlık” olduğunu dehşet ve heyecanla keşfettiğini yazar:

“Sanki rahim içimi değil de toplumsallaştığım ataerkil saçmalığın içini döküyorum.” (s. 14)

Kanada gazetesinde perimenopozdaki bir kadının “Uyku tutmuyorken erkeklerle nasıl rekabet edebilirim?” feryadını okuduğunda yanıtın kurumsal dünyada yarışmak değil, o dünyayı yıkmak olduğunu kavrayan Eltahawy, metnini anarşist bir manifesto haline getirir: (Engelsiz, varlıklı, cis heteroseksüel, beyaz) erkeklerce inşa edilmiş bu dünyada başarılı olmamız zaten asla düşünülmemişti. O halde yapılması gereken tek şey vardır: “Her şeyi yık.” (s. 15, 17) 

Mona Eltahawy, Lanet Olsun! Dünyadan Menopoz Maceraları
Mona Eltahawy, Lanet Olsun! Dünyadan Menopoz Maceraları

Önemsizlikten Doğan Özgürlük: “Su Boğulamaz”

Marilyn Muthoni Kamuru, “Menopoz: Özgür Olduğumuzda” başlıklı yazısında Afrikalı kadınların ellili yaşlarında evlerini, ülkelerini terk edip göç etmelerini ya da siyasette en üst kademelere sıçramalarını inceler. Ataerki, üreme işlevi biten kadını “toplumsal önemsizlik” alanına itmeye çalışırken, kadınların bu önemsizlik içinde buldukları özgürlük ataerkiyi dehşete düşürür: 

“Menopoza giren kadınlar, kendilerini toplumsal açıdan işe yaramaz, tükenmiş olarak görmeye teşvik edilir. Ancak kadınların bu toplumsal önemsizlikle ne yaptığı, ataerkiyi tehdit eder.” (s. 19) 

Kamuru, bilim dünyasının kadınların üreme sonrasındaki varoluşunu sorgulayan “anne” ve “büyükanne” hipotezlerine feminist bir evrimsel yaklaşımla karşı çıkar. Kadınlar başkalarının amacı olmak için değil, “kendileri” olmak için vardır. Metnin finalinde yer alan “Toplumsal değersizliğin artmasıyla gelen dinginliğin tadını çıkarın… Boğulmayacaksınız. Su boğulamaz.” (s. 30) tespiti, biyolojik bir evrenin politik bir zafere dönüşebileceğinin en zarif göstergesidir. 

“Çok Fazla Olmaya Başlamak” ve Beden Üzerindeki Hegemonya

Jenn Salib Huber’in “Ergenliğin Laneti” başlıklı katkısı, diyet kültürünün ve zayıflık idealinin dişil bedenler üzerindeki tahribatını menopoz ekseninde tahlil eder. Ergenlikteki bir kız çocuğuna hissettirilen “yaşına göre büyük olma” kaygısı, onun bedenini küçültmesi, az yer kaplaması gerektiği mesajını taşır. Naomi Wolf’un Güzellik Efsanesi kitabına atıfla “Diyet, kadın tarihindeki en güçlü siyasi sakinleştiricidir” diyen Huber, menopozun diyet endüstrisi tarafından patolojikleştirilip “menopoz göbeği” tüccarlığına dönüştürülmesini ifşa eder. 

“İlk kanamasında kadın kendi gücünü keşfeder. Kanadığı yıllar boyunca bu gücü uygular. Menopozda ise bu gücün ta kendisi olur. (Geleneksel Amerikan Yerlisi Atasözü).”, (s. 75) 

Bu dönüşüm, bedeni sürekli geliştirecek bir “proje” gibi görmeyi bıraktığımızda tamamlanır. Bedenimizi başkalarının gözü için inceltmeyi reddettiğimiz an, ergenlikten beri taşıdığımız o lanet de hükümsüz kalır. 

Göğüs Kafesinin Günlüğü: Hastalık, Cinsiyet ve Hakikat

Tania Glyde’ın “Cinsiyet Ne Anlama Gelir? Ya da Bir Göğüs Kafesinin Günlüğü” yazısı, menopoz ile meme kanseri ve nöroçeşitlilik kesişiminde fevkalade sarsıcı bir hat çizer. Menopozdan iki yıl sonra geçirdiği ameliyatı ve ER+ meme kanseri sürecini anlatan Glyde, sağlık sistemindeki ikili cinsiyet dayatmasını ve sürekli “bayanlar” hitabına maruz kalmanın yarattığı disforiyi dile getirir. 

Saçlarını sıfıra vurup gri bir “Tenten” tarzına geçen Glyde için menopoz ve sonrasındaki kanser mücadelesi, atanmış rollerin sahteliğinden sıyrılma fırsatına dönüşür: 

“O güne dek istediğimi fark etmediğim bir şeyi kaybettim… Bedenim değişti, menopoz beni söküp geriye götürdü ve özgürleştirdi.” (s. 63, 113) 

Buna benzer bir bedensel hafıza dökümünü Emmett Jack Lundberg’in “Kanamalı Hayatım” metninde de görürüz. 28 yaşında testosteron tedavisiyle menopoza giren ve ardından histerektomi geçiren transmaskülen bir birey olarak Lundberg, erkek tuvaletlerinde ped alacak çöp kutusu aramanın utancından, bedeninin geçirdiği özgürleştirici dönüşüme uzanır. “Trans erkekler de kanar. Kanamak birini ‘kadın’ yapmaz” diyerek, menopozun kadınlığın kaybı değil, “yeni varoluş biçimlerinin yaratımı” olduğunu kanıtlar. 

Bir Denizaltı Yolculuğundan Sızan Işık

Sonora Jha’nın “Bilinç Karanlığına El Feneriyle Gitmeyin” yazısındaki beyin sisi tahlili de önemlidir. Menopozun getirdiği beyin sisini ilk başta bir başarısızlık sanan Jha, sonrasında sisin içine el feneriyle dalmaktan vazgeçip, gündüz düşlerinin ve yavaşlamanın tadını çıkarmayı öğrenir. 

Nitekim Aslı Alpar’ın “Geç Kalmayı Sevmiyorum: Türkiye’den Bir Perimenopoz Deneyimi” metninde anlattığı jinekolog muayenehanelerindeki üreme dayatması ve heteronormatif hekim baskısı, kadın sağlığının yalnızca “bebek üreten bir fabrika” olarak algılanmasına duyulan o büyük öfkeyi tetikler. 

Lanet Olsun!, tıbbileştirilmiş, patolojikleştirilmiş ve ticarileştirilmiş menopoz söylemlerine verilmiş kolektif, anarşist ve feminist bir yanıt. Kimi zaman sıcak basmasıyla kavrulan, kimi zaman kaybolan kelimelerin peşinde sürüklenen, ama günün sonunda atanmış tüm toplumsal korse ve beklentileri dikiş yerlerinden söküp atan bedenlerin hikâyesi. Bize öğretilen dille söyleyecek olursak: Bu bir bitiş değil, anarşist bir kalbin kendi gökyüzüne doğru uçmaya başladığı o ilk irtifa. 

YAZAR

Sanat Okur yazarı

Esin Hamamcı

Edebiyat doktora öğrencisi, Açık Radyo’da programcı, Gazete Oksijen, K24 'te yazar. Dark Blue Notes ve Nftify'da editör. Çevirmen. Kent, arşiv, edebiyat ve müzik üzerine yazar, düşünür...

Tüm yazıları →

Instagram’da paylaş

Bu cihazda doğrudan dosya paylaşımı açılamadı. Hazır görseli kaydedip Instagram’da paylaşabilirsin.

Görsel hazırlanıyor…

Görseli Instagram story’ne ekle. Habere tıklanabilmesi için kopyaladığın adresi Instagram’ın Bağlantı çıkartmasına yapıştır.