15 Mayıs- 21 Haziran tarihlerinde Çelenk Bafra küratörlüğünde gerçekleşen, 7. Mardin Bienali, “GÖKzemin” temasıyla gök ile yer, geçmiş ile şimdi, maddi olan ile metafizik olan arasında çok katmanlı bir düşünme alanı açtı. Bu bağlamda, SAHA Derneği tarafından desteklenen Alper Aydın’ın Dara Antik Kenti’nde yer alan “Sistem Hatası” adlı işi, bienalin en çarpıcı karşılaşmalarından birini kurmuş oldu. Bir yılanın meleği yuttuğu bu heykel, ilk bakışta mitolojik bir sahne gibi görünse de izleyiciyi daha geniş bir soruyla baş başa bıraktı. Arıza nerede başlıyor; doğada mı, insanda mı, inanç sistemlerinde mi, yoksa bütün bu düzenleri kuran zihnimizde mi? Alper’le bu kez, Dara’nın taş hafızası içinde yankılanan bu güçlü imgeyi, GÖKzemin temasını, sistem fikrini ve sanatın arıza anlarında neyi görünür kılabileceğini konuştuk.
“Dara Antik Kenti’nde çalışmaya başladığım ilk gün, aslında ne üreteceğimi tam olarak bilmiyordum. Bildiğim tek şey, o sarnıcın benden bir şey isteyeceğiydi. Günler geçtikçe taşın sessizliğiyle, suyun hafızasıyla birlikte heykel de yavaş yavaş ortaya çıktı. ‘Sistem Hatası’ bir fikrin mekâna uygulanması değil; mekânın bana söylediklerinin biçime dönüşmesidir.”
Alper Aydın
Sevgili Alper, Sistem Hatası başlığı ilk anda dijital, teknolojik ya da siyasal bir arızayı çağrıştırıyor. Fakat işin kendisi oldukça mitolojik, bedensel ve sembolik bir sahne kuruyor: meleği yutan bir yılan. Bu başlıkla bu güçlü görsel imge arasındaki ilişkiyi nasıl kurdun?
Aslında tam da bu çelişkiyi kurmak istedim. “Sistem Hatası” dediğimizde aklımıza bir bilgisayar ekranında beliren uyarı geliyor; bozulmuş bir yazılım, çöken bir düzen. Ama ben bunun yalnızca dijital dünyaya ait olmadığını düşünüyorum. İnsanlığın kurduğu bütün sistemler; inanç sistemleri, politik yapılar, ahlaki kabuller ve hatta kendi zihinsel mekanizmalarımız da zaman zaman hata verir.
Yılan ve melek bu yüzden yalnızca iki figür değil. Onlar insanın içinde sürekli yer değiştiren iki güç. Biri karanlığı, biri ışığı temsil ediyor gibi görünse de ben bu kadar kesin ayrımlar kurmuyorum. Çünkü hayat bana hiçbir şeyin bu kadar siyah ve beyaz olmadığını öğretti.
Başlık ile görüntü arasındaki ilişki tam burada başlıyor. Çökmüş bir anlam sistemi var. Belki de bugün güncellenmesi gereken şey teknoloji değil, insanın kendisini ve dünyayı okuma biçimi.
Heykelde yılanın meleği yutması çok çarpıcı bir karşılaşma yaratıyor. Bu sahneyi yalnızca kötülüğün masumiyeti yok etmesi gibi düz bir karşıtlık üzerinden mi okumalıyız, yoksa burada yılan ve melek arasında daha karmaşık, daha muğlak bir ilişki mi var?
Ben hiçbir zaman bu işi iyilik ve kötülük arasındaki basit bir mücadele olarak düşünmedim. Hatta özellikle bundan kaçındım. Yılan birçok kültürde bilgeliğin, dönüşümün ve yeniden doğuşun simgesi. Melek ise yalnızca masumiyet değil; umut, vicdan ve insanın ulaşmak istediği idealleri temsil ediyor. Dolayısıyla burada biri diğerini yok etmiyor. Daha çok birbirine dönüşüyorlar.
Bazen insanın içindeki en karanlık deneyimler, onu en fazla olgunlaştıran süreçler oluyor. Aynı şekilde fazlasıyla steril bir iyilik anlayışı da insanı gerçeklikten koparabiliyor. Bu yüzden yılanın meleği yutması bana göre bir son değil. Belki de bir dönüşümün tam ortası.
İzleyici hangi tarafta duracağına kendisi karar vermeli. Ben cevap vermekten çok soruyu büyütmekle ilgileniyorum.
Meleğin kanatları hâlâ açık; yani tamamen teslim olmuş gibi değil. Fakat yılan tarafından kuşatılmış, hatta yutulmakta. Bu askıda kalmışlık, bugünün dünyasında, yaşadığımız coğrafyada insanın ruhsal ya da politik sıkışmışlığına dair bir metafor olarak düşünülebilir mi? Veya sen böyle mi düşündün?
Kesinlikle düşünülebilir. Ama ben bunu belirli bir politik olaya indirgemeyi tercih etmiyorum. Çünkü bu sıkışmışlık yalnızca bize ait değil; çağımızın ortak hissi.
Meleğin kanatlarını özellikle kapatmadım. Çünkü umut tamamen yok olmamış durumda. Kanatlar hâlâ açık. Hâlâ uçma ihtimali var. Ama aynı zamanda hareket edemiyor.
Bugün insanlar tam da böyle hissediyor bence. Konuşabiliyor ama duyulmuyor. Hareket edebiliyor ama ilerleyemiyor. Bir şeylerin değişmesi gerektiğini biliyor ama nereden başlayacağını kestiremiyor. Bu nedenle heykelde kesin bir son yok. Donmuş bir an var. Belki de en kritik an. İzleyici o sahnenin devamını kendi zihninde tamamlıyor.
İş, Çelenk Bafra küratörlüğünde gerçekleşen 7. Mardin Bienali’nin GÖKzemin teması içinde yer alıyor. Gök ile zemin, yukarı ile aşağı, kutsal ile dünyevi arasındaki bu gerilim senin işinde çok doğrudan hissediliyor. Sistem Hatası bu tema ile nasıl konuşuyor?
Bence GÖKzemin yalnızca fiziksel bir yukarı-aşağı ilişkisini anlatmıyordu. Aynı zamanda insanın ruhuyla bedeni arasındaki mesafeyi de sorguluyordu. Ben de işi tam bu gerilimin içine yerleştirdim. Melek göğe ait bir varlık. Yılan toprağın, yeraltının ve dünyanın. Dara’nın o devasa sarnıcında bu iki figür tam ortada buluşuyor.
Aslında biri yukarı çıkmaya çalışırken diğeri aşağı çekmiyor. İkisi aynı sistemin içinde birbirini var ediyor. Belki de gök ve zemin birbirinin zıttı değil; birbirini mümkün kılan iki kutup.
Yılan çoğu kültürde hem tehdit hem bilgelik hem dönüşüm hem de yeraltı bilgisiyle ilişkilendirilen çok katmanlı bir imge. Melek ise daha çok korunma, masumiyet, kutsallık ya da aşkınlıkla düşünülür. Bu iki figürü seçerken hangi kültürel, mitolojik ya da kişisel referanslar senin için belirleyiciydi?
Ben figürleri belirli bir mitolojiyi yeniden anlatmak için kullanmadım. Daha çok insanlığın ortak hafızasında yer etmiş imgeler olarak düşündüm. Yılan neredeyse bütün uygarlıklarda karşımıza çıkıyor. Kimi yerde kötülük, kimi yerde yaşam, kimi yerde şifa. Melek de benzer şekilde farklı inançlarda farklı anlamlar taşıyor. Bu kadar eski iki sembolü bugünün dünyasında yeniden karşı karşıya getirmek istedim. Çünkü sorunlarımız değişiyor gibi görünse de özünde aynı sorularla yaşıyoruz: Güç nedir? İnanç nedir? Dönüşüm mümkün müdür? İnsan gerçekten masum kalabilir mi? Bu eser biraz da bu soruların peşinden gidiyor.
Dara Antik Kenti’nin taş dokusu, işi yalnızca bir sergi nesnesi olmaktan çıkarıp tarihsel ve neredeyse ritüel bir sahneye dönüştürüyor. Bu mekânın hafızası eserin anlamına nasıl dahil oldu? İş, Dara’da tamamlandı diyebilir miyiz?
Kesinlikle evet.
Bu eser atölyede bitmedi. Yalnızca fiziksel üretimi atölyede tamamlandı. Ama işin gerçek anlamı Dara’nın içinde oluştu. Bin beş yüz yıllık taşların arasında çalışırken ister istemez mekân sizi dönüştürüyor. Orada zaman farklı akıyor. Nem, ışık, taşın kokusu, sessizlik… Bunların hepsi eserin parçası oldu. Heykeli başka bir galeriye taşırsanız hâlâ aynı heykel olur ama aynı iş olmaz. Çünkü bu eser biraz da Dara’nın hafızasının ürettiği bir iş.
Senin üretimlerinde doğa çoğu zaman edilgen bir arka plan değil; müdahale eden, hatırlatan, bazen tehdit eden, bazen de iyileştiren aktif bir güç olarak karşımıza çıkıyor. “Sistem Hatası” bu anlamda önceki üretimlerinle nasıl bir bağ kuruyor?
Ben doğayı hiçbir zaman dekor olarak görmedim. Benim için doğa en büyük anlatıcı. İnsan kendisini merkeze koyduğu için doğayı sessiz sanıyor. Oysa doğa sürekli konuşuyor.
Daha önce yaptığım işlerde de bunu anlamaya çalışıyordum. Taşın, suyun, toprağın ve zamanın hafızasını. Sistem Hatası da bu yolculuğun devamı. Belki ilk kez doğa yerine insanın kurduğu sistemleri daha görünür şekilde sorguluyorum. Ama yine bunu doğanın içinde yapıyorum. Çünkü bana göre insan doğadan ayrı bir sistem kurmaya çalıştığı anda zaten ilk hatayı yapıyor.
“Sistem hatası” ifadesi genellikle düzeltilmesi gereken bir arızayı ima eder. Ama sanat bazen arızayı onarmak yerine onu görünür kılar. Bu işte hata nerede: insanın doğayla ilişkisinde mi, inanç sistemlerinde mi, iktidar yapılarında mı, yoksa tüm bu düzenleri kuran bakışımızda mı?
Belki de hepsinde. Ama bunların ortak noktası insanın kendisini doğanın ve yaşamın merkezine koyması. Ben sanatın çözüm üretmek zorunda olduğuna inanmıyorum. Sanat bazen yalnızca görünmeyeni görünür kılar. Eğer bu iş izleyicinin kendi hayatındaki sistemi sorgulatıyorsa, benim için zaten görevini yerine getirmiştir.
Projenin SAHA Derneği tarafından desteklenmesi, işin üretim süreci açısından nasıl bir alan açtı? Bu tür destek mekanizmaları, özellikle mekâna özgü ve üretim ölçeği yüksek işler açısından sanatçının düşüncesini ve risk alma imkânını nasıl etkiliyor?
Böylesine büyük ölçekli ve mekâna özgü bir işi üretmek ciddi bir teknik ve ekonomik süreç gerektiriyor. SAHA’nın desteği yalnızca maddi bir katkı değildi. Aynı zamanda böyle bir fikrin hayata geçirilebileceğine dair önemli bir güven ortamı sundu. Sanatçı bazen fikrini küçültmek zorunda kalıyor çünkü üretim koşulları buna izin vermiyor. Bu tür destekler ise tam tersine düşüncenin sınırlarını genişletiyor. Dolayısıyla yalnızca bir eser üretmiyorsunuz; cesaret de üretiyorsunuz.
Bu işle karşılaşan izleyici, yukarı bakmaya zorlanıyor; taşların arasında, gökle zemin arasında sıkışmış bir mücadeleye tanıklık ediyor. İzleyicinin bu işten bir cevapla mı, yoksa bir huzursuzluk ve soruyla mı ayrılmasını istersin?
Ben insanların eserlerimden cevaplarla ayrılmasını istemiyorum. Çünkü cevaplar çoğu zaman düşünmeyi bitiriyor. Benim ilgilendiğim şey, insanın kendi içinde yeni bir soru başlatabilmesi.
Eğer biri heykelin altından geçerken bir an durup ‘Asıl yutulan kim?’ diye düşünüyorsa, eser yaşamaya devam ediyor demektir. Belki yılan meleği yutmuyor. Belki melek yılanı dönüştürüyor. Belki ikisi de aynı varlığın iki farklı yüzü. Ve belki de gerçek sistem hatası, bu ikisini birbirinden kesin çizgilerle ayırmaya çalışmamızdır.
