Müzik prodüktörü, besteci ve ses sanatçısı Erdem Tunalı, Aktüel Bellek (Durée) başlıklı kişisel sergisiyle izleyiciyi zaman, bellek ve mekân üzerine düşünmeye davet ediyor. Sabancı Üniversitesi KASA Galeri’de 18–31 Temmuz 2026 tarihleri arasında ziyaret edilebilecek sergi, Henri Bergson’un durée (süre) kavramı ile Alfred North Whitehead’in süreç felsefesinden hareketle, zamanı doğrusal bir akış olarak değil; geçmiş, şimdi ve geleceğin her an yeniden kurulduğu canlı bir oluş süreci olarak ele alıyor. Karain Mağarası’ndan Göbeklitepe’ye, Efes’ten Aspendos’a uzanan yedi kadim mekânda, üretildikleri anda bestelenen ses kompozisyonları ve videolar aracılığıyla Tunalı, belleği donmuş bir kayıt değil, sürekli dönüşen ve her karşılaşmada yeniden üretilen yaratıcı bir güç olarak yorumluyor. Sanatçıyla, serginin düşünsel arka planını, mekânla kurduğu ilişkiyi ve müziğin “oluş” hâline nasıl dönüştüğünü konuştuk.
“Aktüel Bellek” başlığı, Bergson ve Whitehead’edoğrudan gönderme yapıyor. Bu sergide sizin için asıl çıkış noktası hangisiydi; felsefi kavramlar mı, yoksa sahada yaşadığınız deneyimler mi?
Çıkış noktam felsefeydi; her zaman öncelikle felsefi bir açıdan başlayarak ve alt metni oluşturarak eserlerimi yaratırım. Felsefe okumaya ve müzik yapmaya 16 yaşında aynı anda başladım diyebilirim. Dolayısıyla müzik, sanat felsefe ve bilim hiç bir zaman birbirinden ayrılmadı hayatımda. Bu sergi için ilk düşündüğüm üç kavram: kolektif hafıza, zaman ve kuantum dolanıklıktı. Uzun süre Bergson ve Deleuze ve Jung okumaları yaptım fakat eserleri oluştururken bir türlü Jung’un kolektif hafıza kavramını Bergson’un ve Deleuze ‘un felsefesiyle tutarlı bir şekilde birleştiremiyordum. İkisi de kolektif hafıza kavramını dışlıyorlardı. Bu yüzden en başa dönüp felsefe tarihini tekrar okumaya başladım; kaçırdığım noktaları bulmam ve kavramları birbirine tutarlı bir şekilde bağlamam, Herakleitos ve Alfred Whitehead ve David Chalmers sayesinde oldu. Bütün bu süreç 2 yılımı aldı ve bu süreç içinde yarattığım bu sanat eserleri beni değiştirdi ve baştan yarattı diyebilirim.
Sergi boyunca zamanı doğrusal bir akış yerine sürekli yeniden kurulan bir süreç olarak ele alıyorsunuz. Bu düşünceyi ses aracılığıyla görünür ya da duyulur kılmanın en büyük zorluğu neydi?
Aslına bakarsanız bu bir besteci için çok kolay bir şey, çünkü bütün besteciler bilir ki müzik bir tür doğrusal olmayan bir akıntının, sürekli değişimin ifadesidir. Bu sebeple sezgisel olarak besteciler zamanı sürekli manipüle eder; zamanı ileri ya da geri sararak, doğrusal bir şekilde düşünmez ve yazmazlar. Dikkat ederseniz Bergson ve Whitehead de süreç felsefelerini anlatırken sürekli müzikten referanslar verirler. Çünkü müzik sabit bir yapı değildir, notaların yan yana gelişinin ve toplamının sonucu değildir, ya da tek bir notaya indirgenemez. Müzik dalgalı, sürekli değişen, sürekli akan bir yapıdır. Dolayısıyla zamanın bu değişken doğasını en iyi anlayan sanat türü müzik olduğu için, bu benim için hali hazırda mevcut olan bir sezgiydi. En büyük zorluk mevcut olan bu sezgisel bilişi, ontolojik olarak ortaya koymaktı.
Bu eserlerde müzik, önceden yazılmış bir kompozisyon değil; bulunduğunuz mekânda, o an ortaya çıkan bir üretim. Böyle bir yöntemde ne kadarını siz yönlendiriyorsunuz, ne kadarını mekân belirliyor?
İşte bunu kimse bilemez! 🙂 Varlık edimselleşirken, ne kadarı düşünsel boyuta, ne kadarı çevresel koşullara, ne kadarı duygusal katmana, ne kadarı özgür iradeye, yani ne kadarı ‘virtüel’e , ne kadarı özne’ye ait bunu kimse bilemez. Hepsinden bir parça vardır. Superposition’da duran varlığın, edimselleşmeden önce nerde, ne, nasıl olduğunu kimse bilemiyor. Fakat bildiğim şey ve inandığım şey şu: O an, o mekanda zihnimde ilk kez duyduğum, bir takım sesler duyuyorum; bunu dışa aktarırken, ister istemez kendimi bir çeşit medyum gibi hissediyorum. Sanki o anda akan varlığın sesi duyulabilir olmak için, benim kulaklarımı ve ellerimi kullanıyor. Ve ben de bunu duyabilir olmaktan dolayı büyük bir şevkle, ‘özgür irademi’ de işin içine katarak müziği yazıyorum veya yazıyoruz veya yazılıyor yazılmakta olan şey.
Karain Mağarası’ndan Efes’e, Aspendos’tan Göbeklitepe’ye kadar birbirinden çok farklı tarihsel katmanlarda çalıştınız. Bu mekânları sizin için ortaklaştıran şey tarihleri mi, yoksa taşıdıklarını düşündüğünüz bellek mi?
Bu mekanlar tarihde ve kolektif hafızada çok büyük bir güç olarak şimdiyi ve gerçekliği değiştirmeye devam ediyor. Örneğin Milet, dünyada felsefenin doğduğu ilk yer olmasıyla bana kalırsa bütün dünyadaki en önemli yer. Bunun büyüklüğünü görebiliyor musunuz? Felsefenin ilk doğduğu yer, kolektif hafızada nasıl bir dönüşüm yaratıyor görebiliyor musunuz? Kolektif hafıza kavramının bile doğurucusu olan bir yerden bahsediyorum. Bildiğiniz gibi Jung’a göre kolektif hafızada zaman, lineer hareket etmez, çağrışımlar yoluyla, ya da bilmediğimiz farklı dinamiklerle işler. Ve bazı mekanlar ve semboller barındıkları kuvvet sebebiyle arketipsel hale gelir. Bütün bu mekanları barındırdıkları bu kuvvet için, kolektif hafızayı en çok etkileyen güç merkezleri oldukları için seçtim. Ülkemiz çok az kişinin farkında olsa da, gerçekten kolektif hafızayı en kuvvetli şekilde değiştiren ve dönüştüren bir yer. Bunu özellikle göstermek ve vurgulamak istedim. Bütün ilkler burda başlıyor ve halen daha gerçekliği muazzam bir şekilde değiştirmeye devam ediyor. Bu eşsiz bir şey, bunu lütfen unutmayalım.
Sergi metninde “aktüel bellek”i yaşayan ve sürekli dönüşen bir yapı olarak tanımlıyorsunuz. Sizce bir mekânın belleği gerçekten deneyimlenebilir mi, yoksa bu daha çok sanatçının kurduğu bir ilişki biçimi mi?
Bu sorunun cevabını yukarıda verdim sayılır. Eğer sezgisel bilişe inanıyorsanız ve sezgileriniz kuvvetliyse bu etkileşimi gerçekten hissedebilir ve deneyimleyebilirsiniz. Sadece bu deneyime açık olmanız yeterli.
Çalışmalar galeride önce tek tek izleniyor, ardından tek bir enstalasyonda yeniden birleşiyor. Bu sergileme biçimi, anlatmak istediğiniz zaman ve bellek fikrine nasıl hizmet ediyor?
Biribirinden ayrı gibi görünen tikel örnekler aslında tek bir tümel’in varyasyonları gibi düşünülmeli. Ortadaki enstalasyon, bu ayrı gibi duran eserlerin tek bir bütünün, tek bir sürecin ve kolektif hafızanın birlikteliğini sembolize ediyor. Sürecin devam ettiğini, her an ve her özne ile birlikte, bu kolektif belleğin aktüelleşmeye devam ettiğini vurguluyor.
Müzik kariyeriniz boyunca elektronik ses üretimiyle tanındınız. Bu sergide ise teknoloji daha çok mekânı dinlemenin bir aracına dönüşüyor. Sizce bu üretimler önceki çalışmalarınızdan hangi noktada ayrılıyor?
Önceki çalışmalarımda bu denli derin, kavramsal ve ontolojik bir felsefe birikimi sunamadığımı düşünüyorum. Gerek yayınlandığı mecralar olsun, gerek sunumsal yöntemler bakımından olsun, felsefi birikimimi daha önce bu denli ifade edememiştim. Bu yüzden bu seferki sanatsal çalışmalarım, farklı bir yerden beni tanıtıyor. Evrenimizi ve varlığı anlayış tarzım, ontolojik, psikolojik ve estetik bakış açımı saf bir şekilde sunmaya çalıştım bu sefer. Diğer çalışmalarıma nazaran, ağır bir ontolojik boyutu var diyebilirim Aktüel Bellek (Durée) için.
Whitehead’in “prehension” kavramı, geçmişin her anda yeniden kavranması fikrine dayanıyor. Siz üretim sırasında bunu daha çok düşünsel bir süreç olarak mı yaşadınız, yoksa sezgisel bir deneyim olarak mı?
Tamamiyle sezgisel. Düşünsel olan, rasyonel olan sınırlıdır çünkü. Kurt Godel bunu 1931 yılında ispat etti, bazıları henüz farkında olmasa da. Bu yüzden gerek üretirken, gerek gerçekliği kavrarken Bergson’un geliştirdiği sezgisel biliş yöntemini kullanırım. Düşünce daha sonradan eklenir. Bilinç, bilinçdışına göre daha kısıtlıdır, sınırlıdır.
Bu eserler doğrudan üretildikleri mekânlarda bestelenmiş. Aynı yerlere bugün yeniden gitseniz, sizce aynı çalışmalar ortaya çıkar mı, yoksa Herakleitos’un söylediği gibi artık bambaşka bir karşılaşma mı yaşanır?
Pek tabii, her an yeni bir an olduğu için, bambaşka bir karşılaşma yaşanır ve bambaşka eserler ortaya çıkar. Her şey her an değişir, her şey akar. Hiç bir an, hiç bir edimselleşme, hiç bir parmak izi, hiç bir kar kristali diğeriyle aynı değildir.
Serginizde ses, video ve mekân birbirini tamamlayan unsurlar. Eğer bu üçlüden biri eksik olsaydı, hangisinin eksikliği anlatınızı en çok değiştirirdi?
Lütfen benden birini eksiltmemi istemeyin, dediğiniz gibi hepsi birbirini tamamlayan unsurlar. Birini çıkarmam demek sürecin kaybolmasını ve değişmesini sağlar. Fakat ilk sıraya her zaman varlığın sesini yani müziği koyarım.
Bu muhteşem röportaj için çok teşekkür ederim.
