Psikanaliz ile sinemanın 1895 yılında aynı anda ortaya çıkması yalnızca tarihsel bir tesadüf değil; bilinmeyeni görünür kılmaya çalışan iki ayrı alanın eşzamanlı doğuşudur. O yıl Lumière Kardeşler Paris’te ilk halka açık film gösterimini yaparken, Freud ve Breuer de Histeri Üzerine Çalışmaları yayınlayarak psikanalizin temelini attı. Biri görüntüyle, diğeri sözcükle bastırılmış olana dokunuyordu. Bu çakışma, sinema ile psikanaliz arasındaki bağlantının en başından itibaren ne kadar sezgisel ve derin olduğunu gösteriyor.
Freud’a göre bilinçdışının varlığı, insanın kendine dair bilgisinin bir sınırı olduğuna işaret eder. Bastırılan düşünceler, travmalar ya da arzu edilen ama kabul edilemeyen imgeler bu alanda birikir. Bilinçdışı doğrudan bilgiyle kavranamaz; ancak dolaylı yollarla, çarpıtmalarla, izlerle yüzeye çıkar. Bu da psikanalizi sinema için oldukça verimli kılar.

Freud, rüya görmeyi bilinçdışıyla karşılaşmanın yollarından biri olarak tanımlar. Rüya, tek bir anlamın peşinden gitmek yerine, imgeler yoluyla bastırılmış olanı dolaylı olarak yüzeye çıkaran bir anlatıya sahiptir. “Yoğunlaştırma” ve “yer değiştirme” gibi mekanizmalarla birden fazla düşünceyi tek bir imgeye sığdırır, travmatik olabilecek anlamları daha katlanılabilir temsillerle değiştirir. Rüya bu haliyle, tıpkı sinema gibi, bilinçdışına açılan bir aralıktır.
Sinema da bu yüzden psikanalizle bu denli doğal bir bağ kurar. Kamera gözü bazen bilinçdışına benzer bir mantıkla hareket eder: zamansal sıralar bozulur, karakterler dönüşür, mekanın gerçekliği kayar. Ancak tüm bu potansiyele rağmen, sinema tarihinin büyük bir bölümü bu olanağı anlatı kalıplarını rahatlatmaya adar. Kâr odaklı sistem, izleyiciyi sarsan değil, yatıştıran hikayelere yönelir. Travma anlatılarının çözülmelerle sonlandırılması da bu nedenledir. Psikanaliz bastırılanın geri döneceğini söylerken, sinema çoğu zaman bunu kontrol altına almakla meşguldür.
Psikanalizle daha derin bir temas, noir sinemayla kurulur. Noir dedektifi, adeta bir analist gibi toplumun gölge yüzünü arar. Suçun izini sürerken bastırılmış olana, gün ışığında görünmeyen hakikate yaklaşır. Masumiyetin yerini yolsuzluk ve çözülmenin aldığı bu evrende, hakikat neredeyse her zaman arzuyla iç içe geçmiştir. The Maltese Falcon, The Big Sleep ya da Chinatown gibi filmler, gerçeğin sürekli bir erteleme halinde, daima eksik ve kaygan olduğu noir yapısını iyi örnekler.
Ancak noir anlatılar, bilinçdışının işleyişine dair çözüm sunmak yerine atmosfer yaratmakla yetinir. Freud’un rüya mantığından beslenen biçimsel arayışlar ise çoğu zaman avangart sinema sınırlarında kalmıştır.
Bu noktada Luis Bunuel gibi yönetmenler ayrı bir yere oturur. Belle de Jour ya da The Discreet Charm of the Bourgeoisie gibi filmlerinde Bunuel, arzunun tekrarlayan yapısını ve arzu nesnesinin hep bir eksiklikle birlikte var oluşunu anlatının merkezine yerleştirir. Seyirci, bu filmlerde düzenli bir çözüm yerine dairesel bir takılmayla, tekrar eden bir yüzleşme deneyimler.

Ama rüya mantığını sinemanın hem yapısına hem hissine bu kadar derinlemesine işleyen yönetmenlerin başında kuşkusuz David Lynch gelir. Lost Highway ya da Mulholland Drive, gerçeklikle rüya arasındaki sınırı silerek çalışan filmler. Lynch, anlatıdan tamamen kopmadan, klasik yapıya ait unsurları bozarak ilerler. Karakterlerin dönüşmesi, zamanın bükülmesi, montajla bilinçaltının çağrışımlarını izlememize izin verir.
Lynch’in sinemasında izleyici, sadece bir hikayenin tanığı değildir, kendi arzularıyla da yüzleşir. Filmin içinde tetiklenen duygular, zamanla kişisel bir sorgulamaya dönüşebilir. Bu, sinema ile izleyici arasındaki geleneksel mesafeyi de bozar.
Bugün psikanaliz, sinema üzerine düşünmenin yollarından sadece biri ama etkisini kaybetmiş değil. Bilinçdışının, arzu ve tekrarın sinema anlatılarındaki izlerini sürmek hem film üzerine hem kendimiz üzerine yeni sorular üretmeye devam ediyor.




