Bir opera düşünün. Yalnızca müziği dinlemiyorsunuz. Sahnedeki bedenleri, dekoru, ışığı, mimariyi, kostümleri, hikâyeyi ve bütün bunların yarattığı atmosferi aynı anda deneyimliyorsunuz. Peki burada deneyimlediğimiz şey tam olarak nedir? Bir müzik eseri mi, bir tiyatro mu, görsel bir sanat eseri mi? Yoksa bunların hiçbirine tam olarak sığmayan başka bir şey mi?
Richard Wagner’in 19. yüzyılda ortaya attığı Gesamtkunstwerk, yani “bütüncül sanat yapıtı” fikri bu sorudan yola çıkar. Wagner’e göre sanatların birbirinden ayrılıp kendi sınırları içinde var olması, sanat deneyimini de parçalara ayırıyordu. Müzik başka yerde, şiir başka yerde, tiyatro başka yerde, mimari başka yerdeydi. O ise bunların yeniden bir araya geldiği, tek bir eser içinde bütünleştiği bir sanat anlayışını savunuyordu.
Ama Wagner’in söylediği şey, farklı sanatları aynı sahneye doldurmak değildi. Onun için önemli olan, bu unsurların birbirleriyle nasıl ilişki kurduğuydu. Müzik anlatıyı destekleyecek, sahne tasarımı atmosferi kuracak, bedenler müzikle birlikte hareket edecek, mimari de bütün bu karşılaşmanın gerçekleştiği alanı belirleyecekti. Ortaya çıkan şey, tek tek sanatların yan yana gelmesinden ibaret olmayacaktı.
Wagner bu düşünceyi yalnızca yazmakla kalmadı. Bayreuth’ta kendi tiyatrosunu tasarlayarak bunu gerçek bir mekânda uygulamaya çalıştı. Almanya’nın Bavyera bölgesindeki Bayreuth Festspielhaus, Wagner’in operalarının sahnelenmesi için 1870’lerde inşa edildi. Wagner burada yalnızca bir opera binası yapmadı; seyircinin eseri nasıl deneyimleyeceğini de baştan düşündü. Orkestra çukurunu seyircinin görüş alanının altına yerleştirdi. Böylece müzisyenler sahnedeki görsel anlatının önüne geçmiyor, müzik görünür bir gösteri olmaktan çıkıp dramatik yapının içinde işleyen bir unsura dönüşüyordu. Salonun düzeni de aynı düşüncenin parçasıydı. Seyircinin dikkatinin sahneye yoğunlaşmasını sağlayacak bir yapı kuruldu. Karanlık salon, sahneye doğru yükselen oturma düzeni ve görüşü kesmeyen tasarım, izleyicinin karşılaşmasını mümkün olduğunca kesintisiz hâle getiriyordu.
Wagner için seyirci, yalnızca karşısında olup biteni izleyen birinden ibaret değildi. Eseri nasıl gördüğü, nerede oturduğu, sahneyle nasıl bir ilişki kurduğu ve dikkatinin nereye yöneldiği de deneyimin bir parçasıydı. Bu yüzden Bayreuth’u yalnızca operaların sahnelendiği bir bina olarak düşünmek eksik kalır. Yapıtın seyirciyle karşılaşma biçimi de tasarımın içindeydi. Bu yaklaşım, Gesamtkunstwerk fikrinin neden yalnızca “sanatların birleşmesi” olarak anlaşılmaması gerektiğini gösteriyor. Wagner’in aradığı şey, müzikten mimariye, sahneden seyirciye kadar uzanan unsurların tek bir deneyim içinde buluşmasıydı.
Bugün çağdaş sanatın içine baktığımızda farklı disiplinlerin bir arada çalışmasına oldukça alışığız. Resim, heykel, video, ses, performans, ışık, mimari ve dijital teknolojiler aynı sanat pratiğinin içinde buluşabiliyor. Bir sanatçı yalnızca tek bir malzemeyle çalışmak zorunda değil. Sergiler de çoğu zaman eserlerin sergilendiği alanlar olmaktan çıkıp, baştan sona tasarlanmış deneyimlere dönüşebiliyor.
Günümüz sanatında izleyicinin konumunun da değiştiğini görüyoruz. Bazı işlerde eser yalnızca karşısında durup baktığımız bir nesne değil; içine girdiğimiz, etrafında hareket ettiğimiz, sesini dinlediğimiz veya mekânla birlikte deneyimlediğimiz bir şeye dönüşüyor. İzleyicinin bedeni ve mekânda geçirdiği zaman, eserin algılanma biçimini doğrudan etkileyebiliyor.
Wagner’in düşüncesi bugünün sanatını açıklamak için doğrudan bir model sunmuyor. Aradan geçen yaklaşık iki yüzyıl içinde sanatın üretim biçimleri de, disiplinler arasındaki ilişkiler de büyük ölçüde değişti. Yine de Gesamtkunstwerk, sanat yapıtının sınırlarını düşünmek için güçlü bir kavram olmaya devam ediyor. Wagner’in döneminde müzik, tiyatro, şiir ve mimari birbirinden daha belirgin biçimde ayrılmış alanlardı. Bugün ise sanatçılar zaten bu sınırların arasında dolaşıyor. Bir sanatçıyı yalnızca ressam, heykeltıraş ya da video sanatçısı olarak tanımlamak çoğu zaman üretiminin tamamını anlatmaya yetmiyor.
Bu yüzden Gesamtkunstwerk kavramını bugün yalnızca “farklı sanatları tek bir eserin içinde birleştirmek” olarak okumak dar kalabilir. Bütünlük fikrini, farklı ifade biçimlerinin aynı yapıt içinde nasıl ilişki kurduğu üzerinden de düşünebiliriz. Bir eser müzikle, görüntüyle, mekânla, bedenle ya da teknolojiyle genişleyebilir. Eserin sınırları kullandığı malzemenin dışına taşabilir. İzleyicinin konumu, hareketi ve karşılaşma biçimi de eserin deneyimini değiştirebilir.
Çağdaş sanatın multidisipliner yapısı bu açıdan Wagner’in fikrini yeniden düşünmek için ilginç bir alan açıyor. Wagner’in bütüncül sanat anlayışı kendi döneminin sanat tartışmaları içinde ortaya çıkmıştı. Bugün aynı kavramı, farklı disiplinlerin birbirleriyle kurduğu ilişkileri ve izleyicinin bu ilişkilerin içinde nasıl konumlandığını düşünmek için kullanabiliriz. Mesele yalnızca kaç farklı sanat dalının bir araya geldiği değil. Müzik, görüntü, mekân, beden, mimari ya da teknoloji bir yapıtın içinde yer aldığında birbirlerini nasıl etkiliyor? Seyirci bu bütünün neresinde duruyor? Eser, karşılaşmanın gerçekleştiği mekândan bağımsız düşünülebiliyor mu?
Bu sorular Wagner’in Gesamtkunstwerk fikrini bugüne taşımak için yeterli.
Çünkü onun bütüncül sanat anlayışında eser, tek başına duran bir nesne değildi. Müziğin, sahnenin, mimarinin, oyuncunun ve seyircinin deneyimi aynı yapının içinde düşünülüyordu.
Bugün sanatın sınırları çok daha geçirgen; disiplinlerin birbirine karıştığını, sanatçının farklı araçlar arasında hareket edebildiğini, sergi mekânının giderek daha fazla önem kazandığını ve izleyicinin yalnızca bakan kişi olmaktan çıktığını görüyoruz. Bu noktada da Wagner’in bıraktığı tartışma da burada yeniden karşımıza çıkıyor: Sanat eserini yalnızca ortaya çıkan nesne olarak değil, onu oluşturan bütün ilişkilerle birlikte düşünmek.
Belki de geriye kalan, sanatın nerede başlayıp nerede bittiğine dair kesin bir sınır çizmekten çok, o sınırların her karşılaşmada yeniden değişebildiğini kabul etmektir.
