Masumiyet Müzesi’nde sevgi, sahiplenme, sınıfsal ayrıcalık ve kadınların daraltılan hareket alanı nasıl yan yana duruyor?
Uyarı: Yazı, roman ve diziye ilişkin ayrıntılar içerir.
Bir toplumun modernliği insanların ne kadar okuduğu, ne kadar gezdiği ya da nasıl yaşadığıyla ölçülebilir mi? Özel hayatta kadınla erkeğe hâlâ ayrı kurallar uygulanıyorsa, dışarıdan modern görünen bir yaşamın ne kadarı gerçekten değişmiştir? Masumiyet Müzesi’ni bir aşk hikâyesi olarak değerlendirmekle yetinemeyişimin nedeni biraz da bu.
Kemal’in Füsun’a duyduğu şeyin içinde aşk, pişmanlık, özlem, kayıp ve sahip olma isteği birlikte bulunabilir. Duygularını bunlardan biriyle açıklayarak ilişkiyi basite indirgemek istemem. Ancak duygunun yoğunluğu, bu duyguyla yapılan her şeyi sevginin doğal sonucu hâline getirmiyor. Füsun’un eşyalarını izinsiz almak, izmaritlerini biriktirmek ve yıllarca çevresinden çekilmemek, Kemal’in gözünden büyük aşka dönüşürken Füsun açısından mahremiyetin aşılması olarak da yorumlanabilir. Ben sağlıklı ilişkiyi, iki insanın birbirine muhtaç ya da mecbur olmadığı hâlde birbirini seçebilmesinde görüyorum. Sevmek, karşıdakinin özgürlüğüne ve isterse gidebileceği gerçeğine saygı göstermeyi de gerektiriyor. Mecburiyet ve mahkûmiyet sevgi değildir.
Sınıf farkı devreye girdiğinde ilişki daha da karmaşıklaşıyor. Kemal’in ailesi para ve fabrikalarla Nişantaşı’nın varlıklı çevresine, Sibel’in ailesi daha eski bir bürokratik ve diplomatik seçkinliğe, Füsun’un ailesi ise akrabalıkla yaklaştığı fakat imkânlarını paylaşamadığı daha alt bir tabakaya ait. Bu üç aile, ortak ahlak düzeninin kadınlara sınıflarına göre değişen ağırlıklar yükleyebildiğini gösteriyor. Kemal’in babasının evlilik dışı ilişkilerini annesinin evliliğin olağan bir parçası gibi karşılaması bunun belirgin örneklerinden biri. Üstelik bu ayrıcalığın açıkça öğretilmesine bile gerek kalmıyor. Bir çocuk, kime neyin bağışlandığına bakarak kendisine tanınan serbestliği öğrenebilir. Babanın arzusu kendine yer açarken anne sonuçlarını taşıyorsa, erkek çocuğa söylenmeden böyle bir ayrıcalık aktarılmış olabilir.
Sibel ile Kemal’in evlilik öncesi beraberliği de çifte standardın başka bir yüzünü gösteriyor. Bu yakınlık Kemal için bir deneyim olarak kalırken Sibel’in gelecekteki evliliğini ve itibarını etkileyebilecek bir sicile dönüşüyor. Sibel daha sonra Kemal’in yakın arkadaşı Zaim’le evleniyor. Zaim onun geçmişini biliyor ve bunu evliliğe engel saymıyor; bu noktada çevresindeki erkeklerden ayrılıyor. Ne var ki Sibel’in bu evliliğe hangi duyguyla girdiği açık kalıyor. Sevdiği biriyle mi, yoksa geçmişini yargılamayan biriyle mi evlendi? Bir kadının geçmişini sorun etmemek neden erkeğe ait özel bir hoşgörü gibi görünebiliyor?
Kemal’in davranışlarına verdiğimiz adlarda sınıfın payı da irdelenebilir. Füsun’un eşyalarını alan, izmaritlerini biriktiren ve yıllarca çevresinde kalan kişi Kemal değil de mahalleden sıradan bir erkek olsaydı buna büyük aşk der miydik? Füsun ve ailesi o erkeğin eve bu kadar rahat girip çıkmasını, eşyaların eksilmesini sessizlikle karşılar mıydı? Kemal, Füsun için yabancı değildir; ortak bir geçmişleri vardır. Ancak bir zamanlar sevilmiş olmak sonraki her davranış için süresiz izin anlamına gelmez. Fark etmek, karşı çıkamamak, alışmak ve izin vermek birbirinden ayrıdır. Belki Kemal’in parası ve itibarı, önündeki kapılar kadar yaptıklarına verdiğimiz adları da değiştiriyor. İltifatla taciz arasındaki çizgiyi, sözü söyleyen kişinin kimliğinden çok yakınlığın karşılıklı olup olmadığı ve rıza belirler. Para ve itibar ise sınırı aşan bir ısrara daha zarif ve romantik adlar verilmesini kolaylaştırabilir. Kitabın ve dizinin bunu aşkın bir parçası gibi sunup sunmadığı tartışılabilir.
Füsun’u kurban rolüne hapsetmek de bana eksik geliyor; yaşamının sorumluluğunu bütünüyle ona vermek ise paranın, bağlantıların ve karar hakkının erkeklerde toplandığı dünyayı gözden kaçırmamıza neden olabilir. Oyuncu olmak istiyor, ama filmin gerçekleşmesini eşi Feridun’un bağlantılarından ve Kemal’in parasından bekliyor. Burada istediği hayatın peşinden yeterince gitmeyen bir Füsun görülebilir. Öte yandan erkek egemen sinema çevresinin önünü açmak karşılığında ondan neler isteyebileceğini sezmiş, iki erkeğin gölgesini daha güvenli bulmuş da olabilir. Çünkü hikâyenin devamında Füsun, Kemal’in torpilini reddediyor, ehliyet sınavına birkaç kez giriyor ve pes etmiyor. Bu tavrı, Füsun’u bütünüyle edilgen bir karakter olarak görmemi engelliyor. Kuralları belli bir sınavda direksiyona geçebilmesi, sanki para ve erkek ilişkileriyle örülmüş sinema dünyasında neden özgürce hareket edemediğini anlatıyor.
Kemal’in eşya toplama davranışı Füsun’la başlıyor; ancak geçmişi ve kaybı nesneler aracılığıyla yanında tutma biçimini daha önce annesinde görüyor. Annesi, yaşamadıkları evdeki eşyaları elden çıkaramadan biriktiriyor. Kemal’in davranışı, annesinden gördüğü bu tutunma biçiminin Füsun’a yönelmiş hâli olarak düşünülebilir. Belki annesinden kalan asıl yadigâr bir eşya değil, kaybettiğini nesnelerle yanında tutma alışkanlığıdır. Aralarında önemli bir ayrım var: Anne kendi eşyalarını bırakamazken Kemal, Füsun’a ait nesneleri iznini almadan alıyor. Onun durumunda nesneler, para ve anlatma gücü sayesinde seçilip sınıflandırılıyor, sonunda bir müzeye dönüşüyor. Müze Füsun’dan kalanları koruyor; ne anlama geleceklerine ise Kemal karar veriyor. Füsun’un yaşayamadığı ömrün Kemal’in kendi kaybını anlamlandırdığı bir malzemeye dönüşmesi beni rahatsız ediyor. Buna karşılık müzeyi büyük aşkın kanıtı olarak gören okur ve izleyici yorumlarıyla karşılaştıkça, Masumiyet Müzesi’nin Füsun’un kaybını ne ölçüde görünür kılabildiğini sorgulamaya başlıyorum.
Kitabın ve dizinin bütün bu çelişkileri açıklaması ya da okur ve izleyiciye nasıl düşünmesi gerektiğini söylemesi elbette beklenemez. Üstelik her okur ve izleyici bu hikâyeden farklı bir sonuç çıkarabilir. Okuma ve izleme deneyimi, eserin sunduklarını nasıl yorumladığımızla da biçimleniyor. Benim burada anlatmak istediğim şu: Kemal’in acısına ayrılan genişlik, nesnelere yüklenen şiirsellik ve Füsun’un daha az duyulan sesi, eleştiriyle romantikleştirme arasındaki sınırı belirsizleştirmiş. Sanatın öğretici bir son sunması gerekmiyor. Bununla birlikte erkeğin vazgeçemeyişi büyütülürken kadının yaşayamadığı ömür arka planda kalıyorsa, Masumiyet Müzesi böylesi bir eşitsizliği görünür kılarak onu sıradanlaştırıyor olabilir mi? Beni rahatsız eden hikayedeki karanlık değil; son sözün yine erkeğe bırakılması olabilir.
Hikâyede karşılaştığımız bu çelişkilerin gerçek hayattan beslendiğini biliyoruz. Kitap ve dizi geçmiş bir dönemi anlatıyor. Buna rağmen sözünü ettiğim eşitsizliklerin günümüzde de sürmesi belki de asıl trajedi. Bugün kendisini modern sayan çevrelerde bile kadınla erkek arasındaki dostluğun kolayca kuşkuyla karşılandığını görüyoruz. Karma eğitimi savunan sözümona toplumun aydın çevresi, çocukluktan beri ortak bir geçmişi paylaşmış kadınlarla erkeklerin evlendikten sonra görüşmesini yadırgayabiliyor. Özellikle kadınların erkek arkadaşlarıyla kurduğu dostluk, evlilikten sonra sürmesi olağan bir bağdan çok açıklanması gereken bir yakınlık gibi değerlendirilebiliyor. O zaman şu soruya geliyoruz: Bir arada okumayı savunup orada kurulan dostlukların yetişkinlikte sürmesini kabullenemiyorsak, modernlik anlayışımız gündelik yaşamın ne kadarına ulaşabiliyor?
Bu çelişki, gelişmişliği neyle ölçtüğümüz sorusuna bağlanıyor. Gelişmişliği para, diploma, bilgi ve çok yer görmekle sınırlamak bana eksik geliyor. Asıl gelişmişlik gündelik yaşamın içinde belli oluyor: Bir kural ya da yasak kadınla erkeğe eşit uygulanabiliyor mu? Bir özgürlük varsa ikisi de bundan eşit biçimde yararlanabiliyor mu? Masumiyet Müzesi’nde benim için temel mesele, aynı ilişkinin ve cinsel deneyimin kadınla erkeğin yaşamında neden ayrı sonuçlar doğurduğu. Cinselliğin her iki taraf için eşit bir hak sayıldığı, kadının deneyiminin sicile dönüşmediği ve ilişkide kalmanın mecburiyete değil özgür seçime dayandığı bir toplumda Füsun’un yaşamı nasıl olurdu? Sibel’in seçimi değişir miydi?
