Eskişehir’de Bağımsız Sanat ve Lokal Olma Pratikleri

Yazar: Emel Gülşah Akın

Bir Anadolu güzellemesi yapmak istendiğinde herkesin aklına ilk gelen kentlerden biri Eskişehir’dir. Bu klişeyi kabul etmek gerekir. Ancak “güzel Eskişehir” konumlandırılırken kente yüklenmek istenen sıfatlardan biri olan “kültür-sanat kenti” tanımını ne kadar hak eder bu tartışmalı bir konu. Yazıda incelemek istediğim şey ise tam olarak bu tartışmalı nokta; Eskişehir’de yerel sanat ve sanatçılar ne durumda ve LOKAL sergileri kentte ne etki yaratıyor?

Eskişehir’de kültür-sanat ortamı yeni oluşan bir ortam değil, ama yoğunluğunun bu denli yüksek olduğu fazla dönem yaşanmadı demek yerinde olabilir. Zeytinoğlu Holding’in ilkini 1995’te düzenlediği Eskişehir Festivali’nden beri kentte gerek görsel sanatlar gerekse müzik ve tiyatro alanında kültüre yatırım ve emek harcandığı biliniyor. Anadolu Üniversitesi’ndeki Devlet Konservatuarı, Şehir Tiyatroları’nın kuruluşu, Senfoni Orkestrası gibi adımlarla bu kültür ortamının yerel ve merkezi yönetim tarafından da teşvik edildiğini söylemek mümkün. 

Ancak şu anki ortama bakmak için yakın tarihten başlayalım: Eskişehirli sanatçıların sesini duyuran ve Eldem Sanat Alanı tarafından düzenlenen açık çağrıyla ortaya çıkan LOKAL sergi serisinin ikincisi LOKAL02 21 Haziran’da açıldı. İlki LOKAL01 adıyla 2024 yılında gerçekleşen ve beş sanatçının üretimlerini ziyaretçilerle buluşturan LOKAL Eskişehir bağımsız sanat ortamı ve bağımsız sanatçıları için ihtiyaç duyulan yeni bir soluk alanı yaratıyor. 

Yeni bir alandan bahsediyorum zira Eskişehir’deki bağımsız kültür sanat ortamı İstanbul ve Ankara’daki örneklerine kıyasla biraz dağınık. 17 Ağustos 2024’te Eldem Sanat Alanı’nda gerçekleşen Buradan Nereye? forumlarının 9. oturumuyla Eskişehir’de bir bağımsız sanatçı ağının temelleri atıldı. Forumda Eskişehir’de 2000’lerin başından itibaren olduğu bilinen bağımsız inisiyatif ve sanat kurumlarının bir kronolojisi yapıldı ve var olan çoğu inisiyatifi temsil eden sanatçılar forumlara katıldı.

Eskişehir’deki bağımsız sanatçı ve inisiyatiflerinin Eskişehir dışındaki görünürlüklerinin arttırılması çalışmaları elbette daha önce de vardı, ancak 2023 yılında Açık Radyo’daki Bağımsızlar programının Eskişehir’deki inisiyatiflere yönelmesiyle bu süreç belki de daha gözle görünür hale gelmeye başladı. 2023’ten bu yana programa katılan inisiyatifler; Cooperative Collective, Bidon Kolektif, Opus XI, Buşone Fanzin, Kabuk Fanzin, Çember Kadın Derneği, Merak Kabineleri, Unique Dot Space, Paper People Projects gibi inisiyatifler oldu. Ancak kentteki kolektifler bununla sınırlı değil. Yapboz Dünya, Oda Art, Avlu Sanat gibi farklı üretim ve paylaşım alanları da var. Eskişehir’in bağımsız sanatçıları ve kolektifleriyle 2024 yılının ağustos ayından sonra yapılan ilk büyük etkinlik Çekirdek Eskişehir Bağımsız Üretim Alanı’nda gerçekleşti. 

İKSV tarafından, Avrupa Birliği desteğiyle yürütülen Ortaklaşa: Kültür, Diyalog ve Destek Programı kapsamında hibe desteği alan “Çekirdek Eskişehir Projesi”; sanatçılar ve kültür-sanat üreticileri için diyalog ve üretim alanına dönüşmesi hedefiyle Puruli Kültür Sanat Derneği yürütücülüğünde ve Eskişehir Büyükşehir Belediyesi ortaklığında hayata geçirildi. Bu kültür sanat mekanı da Eldem Sanat Alanı’nda yapılan forumdan sonra tüm kolektif, inisiyatif ve bağımsız sanatçılara alan açma konusunda Eskişehir’deki adımlardan biri oldu.

Tüm bu forumlar, mekan paylaşımları, dayanışma ve yardımlaşma ağları içinde ve sonrasında LOKAL Eskişehirli sanatçıların kendilerine verilen desteği net ve istikrarlı bir şekilde görebildikleri nadir alanlardan biri. LOKAL02: Coğrafyanın Merkezinde Çoğalan Sesler başlığıyla 2025 edisyonu gerçekleştirilen sergide, Ahmet Dündar, Altay Kervan, Damla Yılmaz, Handan Akyürek, Hasan Hüseyin Özmen, Hatice Karakaş, Gökçe Demirbaş, Melike Melena, M. Fatih Çoban, Özge Atalay, Studio Pinprick, Taha Düzler, Ülkü Usta olmak üzere toplamda 13 sanatçı yer aldı. Eldem Sanat Alanı’nın Dalyancı Konağı’nda iki kata yayılan sergide heykel, fotoğraf, yerleştirme, resim gibi pek çok farklı medyumla üretilen çalışmalar sergileniyor. Eserlerin ve sanatçıların birleştikleri asıl nokta ise Eskişehir’den “besleniyor” olmaları.

Peki bu ne anlama geliyor? 

Sergide çalışması bulunan sanatçıların bazıları Eskişehir’e yeni taşınmışken bazıları yıllardır Eskişehir’de yaşayan sanatçılar. Ancak onları LOKAL olarak birleştiren noktalardan biri, üretimlerini besleyen ilhamı kentte, günlük yaşam içinde ya da farklı noktalarda edinmeleri. 

Örneğin, sanatçı Hatice Karakaş’ın sergideki Scanned In the Afternoon çalışması, bunun çok güzel bir örneği. Karakaş 2023 yılından itibaren geliştirdiği görsel bir arşiv işlevi yüklediği çalışmasında, Eskişehir’de yeni bir hayat kurma sürecindeyken şehirle ilintilendirdiği nesneleri taramaya başlayarak kentin izleri ve gündelik nesneler üzerinden bir arşiv yaratmış kendine.

LOKAL02’de kentin izleklerini ve gündelik yaşamını, çalışmasına taşıyan bir başka isim de Gökçe Demirbaş. Durağan adlı yerleştirmesinde Demirbaş, “Eskişehir için Obje” adlı bir üretim yapıyor ve bu objeyi kent içinde çeşitli yerlere götürüyor, yanında gezdiriyor, bu nesnenin kentle nasıl bir bağ kurabileceğinin olasılıklarını keşfediyor ve bunu kaydediyor. 

Ancak tabii ki LOKAL02 sadece kent temalı işleri ele almıyor. Kent teması bu ortak noktalardan yalnızca “biri”. Birey olmak -sadece var olmak-, günlük yaşam sıkıntıları ya da sanatçıları dişleri arasında öğüten “sistem” de bu sergideki ortaklıkları yaratan konulardan.

Sergide bu konuyu ele alan çalışmalardan biri, Hasan Hüseyin Özmen’e ait Gayrinizami adlı yerleştirme. Ahşap bir merdiven formunda olan yerleştirmenin, bir merdivenden beklediğimizin aksine düz bir yapısı olmadığını, alt kısımlarında adeta eridiğini hatta büküldüğünü görüyoruz. Özmen bu çalışmada, “hareketsizliğin veya bir hedefe ulaşmak için çaba göstermemenin getirdiği sorgulamayı” da ele alır.

Özmen’in bir diğer çalışması olan Boşluğun Sesi adlı video eser ise yıkım, iktidar, sansür ve tekrar gibi kavramları merkezine alıyor. Videoda duvara sprey boyayla yazı yazan birinin hemen yanında bu yazıları bir badana rulosu ile kapatan başka birini görüyoruz. Dolayısıyla yukarıda sanatçıların ortaklaştığı konulardan biri olarak bahsettiğim “sistem” kendini çok net şekilde bu eserde eleştirilirken buluyor. 

13 sanatçıya ait toplamda 41 eserin bulunduğu sergi, Eldem Sanat Alanı’nın şehir için yarattığı bir dayanışma alanı işlevi de görüyor. Genç ya da yerel sanatçılar için bir deneyim, üretim ve paylaşım imkanı sağlıyor. LOKAL’in kentle olan ilişkisi hakkında serginin küratörü Melike Bayık, küratöryel metinde çok güzel bir tanımlama yapıyor: 

İkinci edisyonuyla LOKAL, artık bir sergiden çok daha fazlası: Yerelin içinden seslenen bir öneri, kente kulak veren bir arayüz, alternatif bir kültürel belleğin inşası. Bu kez oyun alanı genişliyor. Geçmişle temas eden, bugünü tartışmaya açan ve yarını birlikte düşleyen bir hat çiziliyor ve LOKAL02 ile bu hat büyüyor. Kırılgan, dirençli, çok parçalı bir birliktelik kuruyor.

Dolayısıyla, Eskişehir’deki kültür-sanat izleyicilerine bu deneyim ve paylaşım alanını ziyaret etmek, sanatçı adaylarına ise bu süreci gözlemlemek ve yarattığı etkilerden faydalanmak kalıyor.