Bir düşünce deneyiyle başlayalım. Kleopatra’yı gözünüzün önüne getirin: Kohl’la çizilmiş gözler, altın, Nil’in üzerinde bir teknenin gölgesi. Onu nereye yerleştiriyorsunuz zihninizde? Büyük ihtimalle “Eski Mısır” diye adlandırdığımız o tek parça, düz, tozlu levhanın içine; piramitlerin, sfenkslerin, hiyerogliflerin yanına. Sanki hepsi aynı sabahın içinde nefes almış gibi.
Oysa sayılar acımasızdır. Büyük Giza Piramidi yaklaşık MÖ 2560’ta yükseldi. Kleopatra MÖ 30’da öldü. Aradaki mesafe iki bin beş yüz yılı aşar. iPhone 2007’de çıktı; Kleopatra’nın ölümünden bu yana geçen süre iki bin yılın biraz üzerinde. Sonucu sindirmek biraz zaman ister: Kleopatra, piramitlerin inşasına değil, cebinizdeki telefona daha yakın bir çağda yaşadı. İşte “Kleopatra-iPhone Paradoksu” denen şey tam da budur.
Bu, sevimli bir bilgi yarışması hilesi değil yalnızca. Bir uçurumun kenarına çektiği için sarsıcı. Çünkü şunu ima eder: Piramitler, Kleopatra için de eskiydi. Onun için de yıpranmıştı, gizemliydi, yarı unutulmuştu. O da bir turist gibi bakmış olabilir onlara; taşların üzerindeki kadim yazıları çözemeyen, “Bunları kim, nasıl yaptı?” diye soran biri gibi. Antik çağın da bir antik çağı vardı. Geçmişin de bir geçmişi.
Düz Sandığımız Uçurum
Uzaktaki dağlara bakarken hepsi aynı düzlemde, tek bir silüet gibi görünür; oysa aralarında vadiler, günlerce süren yürüyüşler, birbirini görmeyen köyler vardır. Zamanı da böyle görürüz. Yakınımızdaki on yıllar kabarık ve ayrıntılıdır; seksenler doksanlardan başkadır, iki binler bambaşkadır. Ama belli bir uzaklığın ötesinde tüm yüzyıllar, katlanan bir kumaşın kıvrımları gibi, birbirinin üzerine biner ve “eskiden” adını verdiğimiz o incecik, yassı şeride dönüşür.
İnsan zihni derin zamanı hissedemez. Yaşanmışlığı olmayan bir süreyi tartamaz. Kendi ömrümüzün bir yılı upuzundur; bir uygarlığın bin yılı ise bir paragrafa sığar. Firavunlar arasında, bizimle Sezar arasındaki kadar mesafeler vardı; ama biz onları tek bir kelimeyle, “Antik Mısır” diyerek dümdüz ederiz. Bu bir cehalet değil, algının doğal kısıtıdır; beynimiz yakını büyütmek, uzağı küçültmek üzere kurulmuştur. Geçmiş, bize doğru geldikçe genişleyen, bizden uzaklaştıkça bir noktaya çöken bir perspektiftir.
İşte bu yüzden geçmiş her zaman iki tanedir. Biri, aslında olan geçmiş: Kendi derinliğiyle, kendi “eskiden”leriyle, katman katman zamanıyla. Diğeri, bildiğimizi sandığımız geçmiş: Hafızanın ve anlatının onu sıkıştırıp cilalayarak ürettiği o düz kartpostal.
Palimpsest Bir Kraliçe
Kleopatra’nın kendisi bu ikiliğin en iyi örneği. Zihnimizdeki Kleopatra kimin eseri? Büyük ölçüde onu hiç görmemiş insanların. Onu yenen Roma’nın propagandası bir “baştan çıkarıcı yabancı” figürü çizdi; Rönesans ressamları çıplak bir intihar sahnesi olarak resmetti; Shakespeare trajik bir tutkuyla donattı, Hollywood ise Elizabeth Taylor’ın yüzünü ödünç verdi. Bugün “Kleopatra” dediğimizde gördüğümüz şey, iki bin yıl boyunca üst üste yazılmış bir palimpsesttir: Kazınıp yeniden yazılmış bir parşömen, altından eski satırların sızdığı…
Oysa tarihsel Kleopatra Mısırlı bile değildi tam olarak; Yunanca konuşan, Makedon kökenli Ptolemaios hanedanındandı. Anlatıların cazibe simgesine indirgediği kadın, aslında birçok dil bilen, matematikle ilgilenen, keskin bir devlet insanıydı. “Gerçek” ile “imge” arasındaki bu uçurum, her tarihsel figür için az çok geçerlidir. Geçmişi hiçbir zaman doğrudan görmeyiz; hep birinin çizdiği bir portre üzerinden, kendi çağımızın gözlüğüyle bakarız ona.
Nesneler Kalır, Anlamları Başkalaşır
Geçmiş yalnızca zihnimizde sıkışmaz; nesnelerin kendileri de zaman içinde kimlik değiştirir. Taş yerinde durur, ama ne anlama geldiği durmadan başkalaşır.
Atina’daki Parthenon’u düşünün. Önce Athena’ya adanmış bir tapınaktı. Sonra bir kiliseye, sonra bir camiye dönüştü. Bir dönem barut deposu olarak kullanıldı ve 1687’de bir top mermisiyle infilak etti. Bugün ise bir ulusun, hatta bir uygarlık fikrinin sembolü, bir turist rotasının zirvesi. Aynı sütunlar; bambaşka anlamlar. Nesne sabit, anlam akışkan.
İstanbul da bir üst üste yazma sanatıdır: Byzantion, Konstantinopolis, İstanbul; aynı toprağın üç ismi, üç hafızası. Ayasofya kilise oldu, cami oldu, müze oldu, yeniden cami oldu; taşları her seferinde yeni bir dünyanın merkezine oturdu. Mona Lisa bir zamanlar bir Floransalı kadının portresiydi; bugün kurşungeçirmez camın ardında, bakılmaktan çok fotoğraflanan küresel bir ikon. Onu görmeye gidenler çoğu zaman tablodan çok kalabalığı görür. Eser aynı eser; ama artık başka bir şeyin timsali: Şöhretin, kitle turizminin, dijital çoğalmanın…
Kültür, bize sürekli ve kesintisiz görünse de hiç durmadan metamorfoz geçirir. Dil bile öyle: Altı yüz yıl önceki Türkçeyi bugün rahatça okuyamayız; İngilizcenin en eski destanı, çağdaş bir İngiliz için neredeyse yabancı bir dildir. Bir uygarlığın kendisini “aynı” hissetmesi, tıpkı bir nehrin kendini aynı nehir sanması gibidir; oysa su hep başka sudur.
Zamanın Öteki Ucundaki Biz
Ve burada denemenin en tekinsiz kısmına geliyoruz. Eğer piramitler Kleopatra’ya eskiyse, biz de birilerine eski olacağız.
İki bin yıl sonra bakan biri için, yirminci ve yirmi birinci yüzyıllar da tek bir yassı şeride, tek bir “eskiden”e dönüşecek. Wright kardeşlerle Ay’a inişi, telgrafla akıllı telefonu belki aynı nefeste anacaklar; oysa aralarında bizim için bir dünya kadar fark var. Kendi çağımızı içeriden yaşadığımız için kabarık, ayrıntılı, çok katmanlı görüyoruz. Ama biz de şu an, birilerinin gelecekteki antik çağını inşa ediyoruz. Bugün sıradan gelen her nesne (bir kablo, bir fincan, bir ekran) bir gün müzenin vitrininde “O çağ böyleymiş demek” dedirten bir muammaya dönüşebilir.
Kapanış: Sanatın Zaman Makinesi
Peki geçmişe gerçekten dokunabildiğimiz bir yer var mı? Var. Adı sanat. Bir Sappho dizesi, bir mağara resmi, bir ağıt, bir sütun başlığı; bunlar zamanın kıvrımlarını bir an için düzleştirerek bizi o uzak ana yaklaştırır. Ama şunu unutmadan: Sappho’nun şiirini onun çağdaşlarının duyduğu gibi asla duyamayız. Onda kendi hüznümüzü, kendi sorularımızı, kendi çağımızı okuruz. Sanat geçmişi taşır, ama taşırken dönüştürür. Her kuşak, geçmişi kendi suretinde yeniden yaratır.
Belki de yapılacak en dürüst şey, “eskiden”in düz bir levha değil, dipsiz bir kuyu olduğunu hatırlamaktır. Kleopatra’nın piramitlere bir yabancı gibi bakışını hayal etmek; kendi tozlu, muammalı, çok katmanlı geçmişinin karşısında duran bir insan olarak… Çünkü zaman düz bir çizgi değil, katlanıp açılan bir kumaştır: Yakını genişletir, uzağı büker; hangi kıvrımına bakacağımıza her seferinde biz karar veririz.
Ve o kumaşı her açtığımızda, aslında geçmişi değil, ona bakan kendimizi görürüz.
