I. “…. Kim?”: Bir Adın Ağırlığı
Fanny Imlay, 1794’te Paris’te dünyaya geldi. Annesi Mary Wollstonecraft’tı — kadın haklarının en güçlü seslerinden biri, Kadın Haklarının Gerekçelendirilmesi‘nin yazarı, dönemin alışılmış düzenine meydan okuyan bir zekâ. Babası ise Gilbert Imlay’di — Amerikalı bir maceraperest, spekülatör, sonunda kaçıp gidecek olan bir adam. Fanny, sadece bir isimden ibaretti onun için.
Fanny Imlay adını taşımak, zaten başlı başına bir yük demekti. “Imlay” soyadı, ona babasının varlığını değil, yokluğunu hatırlatıyordu. Gilbert Imlay, Fanny’yi hiçbir zaman yasal olarak tanımadı. Wollstonecraft, Imlay ile evli olmadığı hâlde toplumun yargısından korunabilmek için onun soyadını kullandı. Ama bu isim bir koruma kalkanı olmaktan çok, Fanny’nin üzerine yapıştırılmış bir damga oldu: Meşru olmayan bir doğumun, terk edilmiş bir annenin, hiçbir zaman dönmeyecek bir babanın işareti.
Mary Wollstonecraft, 1797’de — Fanny henüz üç yaşındayken — öldü. İkinci kızı Mary Godwin’in (Mary Shelley olarak tanınan) doğumundan on gün sonra hayatını kaybetti. Wollstonecraft’ın ölümü, Fanny’nin hayatını hem şekillendiren hem de belirsizleştiren temel kırılma noktasıydı. Annesi olmadan, babası olmadan, Fanny bir yetim değil; daha kötüsü, bir fazlalıktı. Annesiyle babasının ilişkisinin hukuken ve duygusal olarak sahipsiz bırakılmış kalıntısı.
Wollstonecraft’ın ölümünün ardından Fanny, annesinin sevgilisi ve ölümünden kısa süre önce evlendiği filozof William Godwin’in yanına kaldı. Godwin, Fanny’ye öz babası gibi davrandı; bu anlamda merhametliydi. Ancak 1801’de Mary Jane Clairmont ile evlenince ev halkı genişledi ve dönüştü: Godwin’in kendi kızı Mary, Fanny ve üvey annenin kızı Claire Clairmont artık aynı çatı altında büyüyordu. Bu ev, görünürde aydın ve özgürlükçü bir çevreydi. Ama görünür olan her zaman gerçek olan değildir.
II. Neden Görünmez Kaldığı: Işığın Hep Başkasına Düşmesi
Wollstonecraft’ın mirası büyük ve ağırdı. Ölümünden kısa süre sonra Godwin; eşinin anılarını, günlüklerini, mektuplarını kitaplaştırdı. Bu kitap Wollstonecraft’ı hem ölümsüzleştirdi hem de toplumun gözünde “düşmüş bir kadın” olarak damgaladı. Ama her iki durumda da Wollstonecraft görünürdü — ölü bile olsa, sesi yayılıyordu.
Fanny ise tam tersiydi. Ne bir kitap yazdı ne bir manifesto kaleme aldı. Mektupları vardı; ailesine, özellikle Mary’e yazdığı düşünceli, kırılgan, bazen ümitsiz mektuplar. Bu mektuplar onun entelektüel bir zemine sahip olduğunu, okuduğunu, düşündüğünü, gözlemlediğini gösteriyor. Bazı kayıtlar, Wollstonecraft’ın İsveç seyahat yazılarının kimi bölümlerini çevirdiğini düşündürüyor — ama bu bile belirsiz, doğrulanamaz bir iz. Fanny, üvey annesinin gölgesinde ve Mary ile Claire’in enerjik varlığı arasında sıkışmış, kâğıda değil suskunluğa yazıyordu.
Üvey anne Mary Jane Clairmont ile ilişkisi soğuk ve mesafeliydi. Godwin ailesinin en zor dönemlerinde — maddi sıkıntıların had safhaya ulaştığı yıllarda — ev işlerinin, pratik yüklerin büyük bölümü Fanny’nin omuzlarına bindi. O, ailenin görünmez işçisiydi. Mary hayal kuruyordu, Claire macera peşindeydi; Fanny ise organize ediyordu, bakıyordu, idare ediyordu. Ve tam da bu yüzden kimse onu görmüyordu — çünkü görünmez emek zaten tanım gereği görünmezdir.
1814’te asıl kırılma geldi. Mary Godwin ve Percy Bysshe Shelley birbirlerine âşık oldu. İki yıllık bir tutkudan söz ediyoruz; ancak tutkuların çoğunda olduğu gibi, bu aşkın ışığı yalnızca iki kişiyi aydınlatıyordu. Shelley ve Mary, Claire’i de yanlarına alarak Kıta Avrupa’sına kaçtılar. Fanny’ye ise teklif bile edilmedi. Belki de düşünülmedi bile. O geride kaldı — babası olmayan, annesi ölen, şimdi de kız kardeşi ve üvey kız kardeşi tarafından arkada bırakılan biri olarak.
Bu kaçış Fanny için bir kırılma noktası mıydı? Kesin olarak bilemiyoruz. Ama yazdığı mektuplar giderek daha kasvetli bir tona büründü. Kendisini “gereksiz” ve “yük” olarak tanımladığı satırlar var. Wollstonecraft’ın İrlanda’daki kız kardeşleri — teyzeleri — ile bir süre yaşayabileceğine dair umutlar besledi. Bu belki bir kaçış planıydı, belki bir son tutunma çabasıydı. Ama o plan da gerçekleşmedi.
Fanny’nin neden bu kadar görünmez kaldığının cevabı, yalnızca ailesinin özgün kişiliklerinde değil, dönemin yapısında da aranmalıdır. 19. yüzyılın başında bir kadının var olabilmesi için ya bir isim gerekiyordu — babasının, kocasının — ya da olağanüstü bir yetenek. Fanny’nin ne soyadı sağlamdı ne de yazdıklarını dünyaya sunacak cesareti ya da imkânı. Wollstonecraft’ın kızı olmak ona bir kimlik vermiyordu; aksine, her zaman karşılaştırıldığı, her zaman eksik bulunduğu bir referans noktasıydı. “Annenin kızı” olmak, kendi başına biri olmaktan çok daha ağır bir yüktür.
III. İntiharının Anlamı: Bırakılan Not ve Sessizleşen Ses
Ekim 1816. Fanny Imlay, yirmi iki yaşındaydı. Bristol üzerinden Wales’e, Swansea’ya gitti. Bir otele yerleşti. Laodanum içti — o dönemde yaygın bir uyuşturucu, afyon bazlı bir ilaç. Sabah odaya girenler onu öyle buldular.
Yanında bir not vardı. Ondan geriye yalnızca birkaç satır kaldı:
“Uzun zamandır düşündüğüm şeyi yapmaya karar verdim, bu şekilde gidip kendimi yok etmeyi…”
Cümle orada kesiliyor. Gerisi yok edilmiş. Kimin elinden geçti bu not? Büyük ihtimalle Godwin’in. Skandaldan korkan, ailenin adını korumak isteyen, kendi felsefî mirasını bu trajik ayrıntıdan uzak tutmaya çalışan birinin… Fanny’nin son sözleri bile ona ait değildi artık. Son sessizlik bile ona dayatıldı.
Ölümü aile tarafından özenle gizlendi. Gazetelerde küçük bir haber çıktı — ama adı geçmedi. “Kimliği bilinmeyen genç bir kadın” diye yazdı gazeteler. Fanny Imlay, ölümünde de isimsizdi.
Peki neden? Bu soruyu basit bir nedene bağlamak, Fanny’ye haksızlık olur. Depresyon vardı, şüphesiz. Ama onun intiharını yalnızca psikolojik bir çöküş olarak okumak, onu çevreleyen yapısal şiddeti görmezden gelmek demektir. Fanny’nin hayatının her katmanında bir dışlanma mevcuttu: babasının inkârı, annesinin ölümü, üvey annenin soğukluğu, kız kardeşinin ve üvey kız kardeşinin onu geride bırakması, İrlanda planının çökmesi. Yük tek bir taştan oluşmuyordu; damla damla birikmiş, sessiz sessiz dolmuş bir kaptı bu — ve bir gün taştı. Bunların hiçbiri tek başına bir hayatı bitiremezdi belki; ama hepsi birden, üstelik hepsi aynı bedene yüklendiğinde, bu artık bir kader değil, kolektif bir ihmaldir.
Bir de şunu söylemek gerekir: Fanny, Shelley’nin şiirlerinde kısmen yaşadı. Percy Bysshe Shelley, onun ölümünden sonra birkaç şiir yazdı. Birinde şu mısralar var:
“Her şeyi affedin / sevdim ve kaybettim / bir nesne / bir isim / bir gölge…”
Bir gölge. Shelley bile onu tam olarak adlandıramadı. Ama en azından andı. Mary ise anılarında Fanny’den neredeyse hiç söz etmedi. Bu sessizlik de bir şey anlatıyor.
IV. Hayatta Kalanların Tarihi ve Silinenlerin Mirası
Edebiyat tarihi büyük ölçüde hayatta kalanların tarihidir. Yazan hayatta kalır; yazmayan silinir. Mary Shelley Frankenstein‘ı yazdı ve ölümsüzleşti. Wollstonecraft manifestoyu yazdı ve anıldı. Fanny ise mektuplar yazdı — ama mektuplar sevilenlere yazılır, tarihe değil.
Yine de Fanny Imlay’i büsbütün silinmiş saymak haksızlık olur. O, bir dönemin kadın deneyiminin en saf ve en acı tanığıdır. Sesini çıkaranların yanı başında susturulanı temsil eder. Annesinin mücadelesinin dolaylı kurbanıdır — çünkü Wollstonecraft’ın özgürlük talebi, toplumun ona ve çocuklarına biçtiği bedeli ağırlaştırdı. Fanny, bu bedeli en ağır şekilde ödeyenlerden biridir.
Fanny Imlay’in hikâyesi bize şunu söyler: Kadınların özgürleşmesinin tarihi yalnızca ses çıkaranların değil, ses çıkaramamış olanların da tarihidir. Ve o sessizliği duyabilmek için biraz daha dikkatli dinlemek gerekir.
Belki de en önemli miras budur: Fanny’nin adını telaffuz etmek, onun sessizliğini kabul etmek değil, onu tanımak demektir. O, görünmez bir hayat sürdü — ama görünmezlik, var olmamak demek değildir.
İntiharından önce kaleminden dökülen son satırlarında ondan bize kalan; deneyimlemek zorunda kaldığı sıkıntıları, içine saplandığı acıları görmek — ve yine de onu hiçbir zaman tam anlamıyla göremediğimizi anlamaktır. Bir insanın kendini tarihe değil, yokluğa yazmayı tercih ettiğinde ne denli yalnız kalmış olduğunu hissetmek de bunun bir parçasıdır.
“Uzun zamandır şuna karar verdim: yapabileceğim en iyi şey, doğumu talihsiz olan ve hayatı iyiliğini gözetmeye çalışırken sağlıklarını yitirenler için yalnızca bir acılar dizisinden ibaret olan bir varlığın var oluşuna son vermektir. Belki ölümümü duymak size acı verecektir; ama çok geçmeden, böyle bir yaratığın hiç var olmadığını unutma nimetine kavuşacaksınız…”
“Ben de bir zamanlar buradaydım.” — Fanny Imlay, 1794–1816




