Müziğin haylaz ruhu Lucio Dalla’yı ve bu büyülü dünyanın başyapıtı Caruso’yu bilmeyen yoktur. Yine de, nadir bir duyarlılığa sahip bu benzersiz müzisyenin yaşamını ve sanatını mercek altına almak istedim. Hem de doğum gününde! ( Doğum: 4 Mart 1943, Bologna, İtalya ) Müziğine duyduğum sonsuz saygı ve sevgiyi kelimelere dökmenin imkansızlığını ise albümlerini defalarca dinleyerek, konser kayıtlarını birçok kez izleyip adına basılmış kitaplarda kendisini arayarak telafi etmeye çalıştım kendimce. Referansı Kendisi Olan Bir Sanatçı: Leyla Gencer yazımdan sonra bir gönül borcu daha belki de.
Haydi başlayalım o halde..
Lucio Dalla, 4 Mart 1943 Bologna doğumlu bir müzisyen, eleştirmen, şarkı sözü yazarı. İtalya’nın en ünlü ozanlarından biridir desek yanlış olmaz herhalde. 14 yaşında klarnet çalmaya başlamış. Yetmemiş, bunu piyano ve saksafon eğitimi takip etmiş. 16 yaşındayken Amerikalı Jazz Trompetçisi Chet Baker ile sahneye çıkmış. Ayrıca, 17 filmde oyuncu olarak yer almanın yanı sıra hepsinde müzik yönetmeni olarak çalışmış. Lucio’nun 2009 senesinde Milano’daki günlük gazete Il Corriere Della Sera için ele almış olduğu yazıda belirttiği üzere ilk tutkusu Opera olsa bile Folk müzikten Pop’a, eleştirel ve şiirsel metinler içeren Rock tarzından Jazz’a kadar birçok eser icra etmiş çok yönlü bir müzik tutkunu kendisi. Stella Di Mare, La Signora, Canzone, Tango, Anna e Marco, Cosa Sarà, Balla Balla Ballerino, Mambo, Vita, Piazza Grande, Felicità, Cara, Domani, Tu Come Eri, La Sera dei Miracoli, Starter ve Caruso… Ve daha niceleri.. “Sadece ‘hit’ olmuş büyük parçaların bestecisi değil aynı zamanda sonraki nesillerin anılarını şekillendirecek melodilerin de yaratıcısı olan Lucio Dalla” 1 gibi biri söz konusu olduğunda birçok konuda insanın merak duygusu kabarıyor haliyle: Böylesi özel bir sesin hikayesi nerede ve nasıl başladı? Başarısının miladı hangi zamana denk düşmekte? Yaşadığı ve yaşattığı metamorfozlar nelerdir? O halde devam..
Lucio’nun gençlik yılları..
Bologna’dayız..
Müziğin Haylaz Ruhu, geleceğin yönetmenlerinden Pupi Avati’nin de yer aldığı Reno Dixieland Band adlı bir müzik grubuna dahil olur. Beraber müzik yaparlar. Sonrasında ise Avati grubu bırakır, sinemaya geçiş yapar ve yıldızı burada parlar. Zira, yıllar sonra vereceği bir röportajda, Lucio’nun müzik konusundaki müthiş yeteneği altında ezilmesini bu kararının yegane sebebi olarak gösterecektir.
Sene 1961. San Remo Müzik Festivali’nde boy göstermenin zamanı çoktan gelmiştir. Menajeri Umberto Righi, nam-ı diğer Tobia’nın da her daim belirttiği gibi Lucio; aykırı, tuhaf hatta biraz da itici denilebilecek o ufacık görüntüsüyle sahneye çıkar. Döneminin hayranlık uyandıran sahne sanatçılarının aksine hiçbir cazibesi yoktur. Sahne ışığından yoksundur resmen. Ta ki, notalarla kusursuz bir uyum içerisinde olan o sözler ağzından dökülene kadar.. Bu eşi görülmemiş yetenek, her kesimden dinleyeni etkisi altına alacak o muazzam sesiyle ve sahip olduğu müthiş yaşama arzusuyla Pafff..Bum! parçasını okur ve de kendine has yorumuyla dikkatleri üzerine çeker.
1971 senesinde aynı yarışmaya bir kez daha Gesùbambino adlı parçayla katılmak ister, fakat tam da bu noktada devreye yapımcı Ruggero Cini girer ve de Hristiyanlık inancına dair pek de hoş olmayan eleştiriler ve sözcükler barındırmasından ötürü sansür yiyen bu parçanın revize edilmesini önerir. Şarkının merkezinde bu sefer İsa değil Lucio vardır, otobiyografik bir çağrışımla sözler uyumlu bir değişime uğrar, bu sebepten ötürü şarkının adı Lucio’nun doğum gününe ithafen 4/3/1943 olarak güncellenir. Yeniden dirilme sırası Lucio’dadır! Kendi varoluşunu anlattığı bu parça adeta ilahi bir dokunuşla geniş bir dinleyici kitlesine ulaşır ve de repertuvarının en bilinen şarkılarından biri olur. Yine aynı yıllarda, piyasaya süreceği birkaç albümündeki bazı parçaları yazan Bolognalı şair Roberto Roversi ile iş birliğine başlar. Sonrasındaysa, bu ikili yolları ayırır. Bana sorarsanız, Lucio’nun yaşamının asıl dönüm noktası tam olarak bu andır. Çünkü Lucio, Roversi’den şair kalemini öğrenmiştir. Yaşamın hakkını sonuna kadar veren biri olarak tüm anları duygu dolu olduğu kadar sarsıcı bir tarzda damıtır. Hem de kendine has bir yöntemle flört etmeyi öğrendiği kelimelerle. Zaten bu sebepten ötürü sonraki albümlerinin söz yazarlığını kendisi üstlenmeye karar verir. Böylece bir başyapıt olan Caruso için ilk kapı aralanmış olur.
Takvimler 1986 senesini gösterir.
Müzik eleştirmeni Gino Castaldo’nun deyimiyle “çok yönlü ve tükenmez yaratıcılığıyla müzik tarihinin en yüksek anlarından biriyle mükemmel şekilde senkronize olan Dalla’nın” konser sebebiyle ABD’ye gitmek için hazırlandığı zamanlardır. Fakat, albümü tamamlayacak olan “asıl” parçanın eksikliği daha hazırlık aşamasında Dalla’yı rahatsız eder. Arşivi biraz karıştırdığımızda karşımıza çıkan bir röportajına bakmak ise taşların yerine oturmasını sağlıyor biraz da. Anlatılan o ki; Lucio sahnede kendisine eşlik eden Angela Baraldi ile birkaç günlüğüne tatile çıkar. Rotaları Sorrento ile Capri arasındaki güzergahtır. Her şey sorunsuz ilerlerken aniden gelişen bir motor arızası sebebiyle seyahatlerine mecburi bir ara verip civardaki tarihi bir otele yerleşirler: Grand Hotel Excelsior Vittoria.
İster tesadüf deyin ister kader.. Burası, Lucio’nun büyük bir hayranlık duyduğu dünyaca ünlü Napoli doğumlu tenor ve opera sanatçısı Enrico Caruso’nun 1921 senesinde, ölümünden hemen önce konakladığı yerdir. Caruso’nun konaklamış olduğu oda kendisi için ayrılır. Lucio bu durum karşısında dizginleyemediği büyük bir mutlulukla beraber otelin Angelo Leonelli adlı barmeniyle sohbet ederek Caruso’nun son günlerinde neler yaşadığını öğrenme şansını da bulur: Rivayet odur ki; Caruso, değeri İtalya’da bilinmezken Amerika’da keşfedilir, 17 yıl boyunca Metropolitan Opera’da baş yıldız olarak sahne alır, müzik dünyasının zirvesinin yıllarca tek sahibi olur, kimselerin almadığı ücretleri alır, kimselerin görmediği sevgi ve saygıyı görür. Gelin görün ki mutsuz bir yaşam geçirdiği de söylentiler arasındadır.
1920 senesinde New York’ta Brooklyn Akademisi adına düzenlenen bir gösteride sahne alırken ağzından kan boşalır. Uzun bir süre şarkı söyleyemez. Bir dizi ameliyat geçirir. En sonunda ise topraklarına, İtalya’ya döner. Bu otelde konakladığı sırada ders verdiği genç bir kadına aşık olduğu anlatılır. Hal durum böyleyken, sağlığının daha da kötüleştiği bir gece Caruso, oteldeki hasta yatağından kalkıp bulunduğu kıyının en ucundaki bir kayanın üzerine çıkarak civardaki balıkçılara olanca sesiyle son kez şarkı söyler. Cılız bir sesle güçlü duygular hayata tutunmaya çalışmaktadır adeta. Son gece ve son konser.. Duyduklarının etkisinde kalan Lucio, odasına döner ve müzik dünyasını kasıp kavuracak o malum parçayı yazar: CARUSO!
Lucio’nun duyduklarının ve hissettiklerinin şahane bir dışavurumu olan Caruso, ölmek üzere olan bir adamın sevdiği kadının gözlerinin içine bakarak dile getirdiği duyguların gölgesinde ünlü tenorun hayatından kesitler sunar, barındırdığı Napolitanca kelimelerle güneyin esintilerini tenimizde hissettirir, şarkıdaki “kız” gözlerinin yeşiliyle Sorrento Körfezi’nin renklerine meydan okur adeta. Bahsi edilen kız ise kimilerine göre Caruso’nun ders verdiği öğrencisi, kimilerine göre aşık olmadığı halde “tamamen bana ait birisi olsun istedim,” diyerek ölümünden önce evlendiği eşi Dorothy Park Benjamin’dir. Üçüncü bir görüş vardır ki; yeşil gözlü kızın aslında tenorun küçük kızı Gloria olduğunu savunur. Şarkı içerisinde İtalyancada daha ziyade genç kızlar için kullanılan “ragazza” sözcüğünün tercih edilmesi ve karşı cinsten ziyade bir yakına ya da aile üyesine sevgi ifadesi olarak söylenen “Ti Voglio Bene” cümlesinin nakaratı süslemesi bu fikre sebep olarak gösterilir. Belki de hiçbiri değildir, Caruso’nun vedalaştığı hayattan başka..
Peki ya sonra?
Dillere destan olacak bu şarkının Lucio’nun kaleminde hayat bulduktan sonra Napoli’de bir stüdyoda ilk denemesi yapılır ve çok beğenilir. Ardından New York’ta ilk kayıt gerçekleştirilir. DallAmeriCaruso (1986) albümünü tamamlayan “o” parça olduğuna kanaat getirilir. Sonrası ise malum..
“1987’nin tamamı Caruso’nun olağanüstü başarısıyla mühürlenir.” 2
Parça o derece özel ve dokunaklıdır ki sözler ve melodiyle yıkanmak için tek kelime dahi İtalyanca bilmeye gerek yoktur. Bir anda ana diliniz olur parçanın her dizesi. Akıtılan her bir göz yaşı tarifsiz bir hüznün ışığında koca bir ömrü temize çeker sanki.. Parça, İtalya’da yılın şarkısı seçilir ve de İtalyan Müzik Endüstrisi Federasyonu tarafından Platin Sertifikası’na layık görülür. Klibi, şarkıya ilham kaynağı olan o otel odasında çekilir. Buna ek olarak dünyada 10 dilde yorumlanır ve 40 milyona yakın satar. “Bir Rock sanatçısı tarafından yazılmış, tenorlar tarafından operatik bir sesle icra edilen” Caruso’nun cover versiyonlarını saymazsak, kimler tarafından okunmadı ki?! Mina, Julio Iglesias, Lara Fabian, Il Divo, Fiorella Mannoia, Luciano Pavarotti, Andrea Bocelli… Ki Pavarotti yorumu 9 milyon, ilk uluslararası albüm olma özelliğini taşıyan Andrea Bocelli’nin Romanza’sındaki yorumu ise 20 milyondan fazla kopya satar. Yetmez; Lucio, Pavarotti & Friends tarafından düet için davet edilir ve de Pavarotti ile Caruso’yu seslendirir. Dünyaca büyük isimlerle sahne almanın ardı arkası kesilmez.
1998’e geldiğimizde ise pusulanın ibresi nihayet Ankara’yı göstermektedir. Lucio Dalla ilk ve tek konserini verir bu topraklarda.
Ve 1 Mart 2012.. İsviçre..
Kaçıncısı olduğu bilinmeyen bir başka konser için sabah erkenden heyecanla kalkılmıştır. Prova öncesi kahvaltı zamanıdır. Bir İtalyan gibi kahve içilmeli ve bir sigara yakılmalıdır. Belki bir tane, bir tane daha.. Başını alıp giden yaşama rağmen ruh inadına haylaz, o çocuk gülüş yüze hala asılıdır. Zaman, bütün sıradanlığı ve acımasızlığıyla akmakta, ışık azalmakta ve karanlık çökmektedir. Gökyüzünde hüküm sürme sırası ise bu sefer yıldızlardadır. Dışarıda heyecanla bekleyen onca hayran.. Yürekte ise garip bir ağrı.. Kim bilir? Gözlerin yıldızları son kucaklayışı ve bu sefer Caruso’nun son günlerini yazmanın değil de yaşamanın zamanıdır belki de..
Son gece, son konser.
Tanti Auguri Lucio! 3
