Katmanlanan, Büzüşen, Parlayan: Delal Eken’in Hüzme Grameri

Delal Eken, Hüzme ( Fotoğraf: Reyhan Mente )
Delal Eken, Hüzme ( Fotoğraf: Reyhan Mente )

Sanatçı Delal Eken ile İMÇ 5533’teki Hüzme başlıklı ilk kişisel sergisi vesilesiyle bir araya geldik. Küratörlüğünü Deniz Özgültekin’in üstlendiği sergi görünürlüğün sınırında gezinen izler, ışığın dirençle karşılaştığı anlar ve bastırılmış olanın estetikle yeniden belirme ihtimali üzerine yoğunlaşıyor. Hüzme başlığı fiziksel ve metaforik anlamda bir ışık kırıntısına, bir sızıntıya işaret ediyor; sergideki işler de bu kırılgan ışıkla iç içe geçip hülyalı bir sezgi alanı kuruyor.

Mürekkep, buluntu nesne ve video gibi farklı araçlarla çalışan Eken bu öğeleri çağdaş sanatın izin verdiği bir çeviklikle birbirine bağlıyor; böylece örtük olanı sakladığı gibi açığa da çıkaran güçlü bir gramer ortaya koyuyor. Sergiyi küratörüyle birlikte atmosfer temelli kurguladıklarını belirten sanatçı mekânda gün ışığının sızmalarını ve yapay loş ışığı kullanıyor. Önceki işlerinden aşina olduğumuz kenara itilmişlik, bastırılmışlık ve görünmezliğe dair duyarlılık Hüzme’de daha olgun bir estetikle biçim buluyor; bu da Eken’in imzasını taşıyan özgün bir süreklilik hissi yaratıyor.

Gözün görmeye, zihnin anlamaya yönelik ısrarına karşılık, işler bir eşik estetiği kurarak yerleşikleşmeyi reddedip geri çekiliyor. Görünen ile silinen, dokunulan ile gizlenen arasında duru bir denge söz konusu. Tanıma direnen bu sergide izleyicinin yalnızca birkaç mesuliyeti var; işlerle vakit geçirmek, görünmeyeni sezmek ve biçimlenmeden önceki hâllerini hayal etmek. Zamanın, ışığın ve malzemenin birbirine karıştığı bu aralık zihinsel ve duyusal bir duyarlılıktan fazlasını talep etmiyor. Bir yıllık üretim sürecine yayılan bu çok katmanlı yapının içindeki yolculuğu sanatçıyla birlikte ele alıyoruz.

Delal Eken’in ilk kişisel sergisi Hüzme 5 Temmuz 2025’e kadar İMÇ 5533’te görülebilir.

Delal Eken ( Fotoğraf: Reyhan Mente )
Delal Eken ( Fotoğraf: Reyhan Mente )

“Kayıp Işığın Gölgesinde” yerleştirmesi video ve desen işleri de içeren serginin merkezinde yer alıyor. Merkez diyorum ama bu karşılaşma önde veya ortada değil, aksine mekânın köşesinde gerçekleşiyor. Bu amorf yapıyı etrafında dolaşarak inceleyemiyoruz örneğin, parıltılı bir yığın olarak orada öylece duruyor, bakışın gaspına direniyor. “Nafile Parodi” (2020) yerleştirmende de duvar diplerini, kenar köşeleri değerlendirdiğini görmüştük. Bedensel ya da düşünsel olarak yaşam çemberimizden dışlanan yığınları bir yandan ışıkla “güzelleştirip” bir yandan da onları hâlâ köşede bırakman, kavranamayacak düzeyde tutman onlara bir tür otonomi tanımak diye yorumluyorum. Ne dersin?

Kenarda olmak ya da kenara itilmek kişisel hayatımda ve üretimimde katmanlı biçimde yer etmiş bir duygu. Kenarda kalanın merkeze yönelişini bir “güzelleştirme” ya da temsilleşme olarak değil, bastırılmış olanın kendine özgü direnciyle birlikte düşünüyorum. Benim için mesele bu varlıkları merkeze taşımak değil, kenardaki hâlleriyle, kırılganlık ve direnç içeren formlarıyla görünür kılmak. Köşeye sıkışmış olanı temsillere boğmak ve merkeze misafir etmek siyahı akıp gidecek bir beyaza boyamak gibi geliyor. Yerleştirmenin bakışı geri çeviren konumu da bu yüzden önemli. Kendini göstermekten çok, orada olmayı sürdüren bir varoluş biçimini öneriyor. Kenara itilmiş olanı merkeze taşıyıp tanımlamak yerine, örtüklüğüne rağmen direnen ve gün yüzüne sızan seslerine odaklanıyorum.

Resimlerinde ışıklı bir yüzeyle başlayıp üzerine katman katman desen ve izler ekliyor, başlangıçtaki ışığı örtüyorsun. Bu yöntemin getirdiği hikâye anlatma biçimini nasıl tarif edersin? Bu katmanlar arasında yönünü nasıl buluyorsun, belirsizlikle ilişkin nasıl?

Resimlerimdeki süreç çoğu zaman tarif edilemez bir akışla ilerledi. Katmanların altında kalan ilk ışık sergideki tüm anlatının belirsizliğini taşıyor. Resimlerdeki bulanık haritalar, gökyüzü ve çatlak imgelerin öncesinde daha parlak ışıklar yatıyor. Mürekkep katmanları hikâyeyi bastırıyor ama aynı zamanda onun başka bir şekilde sızmasına alan açıyor. Tekrar tekrar mürekkepli katmanlar atarak yalnızca yüzeye sızan hâlleriyle ilgilendim. Çünkü üzerine tutulan yüksek sesli ışığın hikâyeyi açığa çıkarmaktan çok, yeniden silikleştirdiğine, hiç ummadığımız bir anda gün yüzüne çıkan hakikatinin doğal yapısına inandım. Her katman kendi akışkanlığı ile farklı görsel çatlaklarını oluşturdu ve burada alacaklı bir müdahaleye girmemeye özen gösterdim.

Delal Eken, Mavi Kuyu ( Fotoğraf: Reyhan Mente )
Delal Eken, Mavi Kuyu ( Fotoğraf: Reyhan Mente )

“Mavi Kuyu” adlı video yerleştirmen çok katmanlı bir yapıya sahip. Havuzdaki mavi mürekkebin koyuluğunu ve suyun miktarını arttırma tercihini anlatır mısın?

“Mavi Kuyu” gündelik hayattan bir çöp gibi atılmış, üzeri örtülmüş sosyopolitik olay ve örgülerin gösterilemeyen fragmanlarıyla ilişkileniyor. Bu görünmezliğin taşıdığı gerilim videoda da resimlerdeki mürekkep katmanlarıyla benzer bir örtüye dönüşüyor. Sergideki birçok iş gibi bu video da örtüklüğe rağmen belirip görünür olmaya direnen izlerle ilgileniyor. Mürekkebin yoğunluğu arttıkça görüntüler bulanıklaşıyor, fakat suyun saydamlığı azaldıkça içinden sızan ışık daha belirgin hâle geliyor. Bu bulanıklık sadece görmeyi değil, bakışı da bir eylem hâline getiriyor. Tarih boyunca kuyulara gizlenmiş hikâyelerin belleği gibi, “Mavi Kuyu” da ne tamamen görünür ne de bütünüyle silinmiş. Basitçe bir aralıkta duruyor. Örtüyü kaldırmak, delmek ya da saydamlaştırmak bu işte birbirini dışlayan değil, iç içe geçen eylemler olarak yer alıyor. Işığın nasıl ve ne zaman sızabileceğini bu katmanlı hâl üzerinden araştırıyorum. Çünkü bu sızıntılar her koşulda orada kalmayı sürdüren izlerin hâlâ var olduğunu hatırlatıyor.

Sergi turunda, küratör Deniz Özgültekin ile çalışırken Hüzme’yi bir atmosfer olarak kurguladığınızdan bahsettin. Mekânın hiçbir yapay ışığını kullanmayıp düşük voltajlı loş ışık kaynaklarını değerlendirmeniz dikkat çekici. Dışarıdan sızan doğal ışıkla izleyiciyi baş başa bıraktığınız bir resim de var. Baştan sona bu ışık ve gölge geçişleriyle nasıl bir deneyim alanı kurmak istedin?

İşlerin taşıdığı örtüklük hâlini güçlü ve steril bir ışık altında sergilemek çelişkili hissettirecekti. Bu nedenle Deniz’le birlikte mekânın tamamını siyah perdelerle örttük. Böylece işler kendi ışık potansiyellerini bulabildi. Mekânı karartırken bazı teknik engellerle karşılaştık ama bu durum dışarıdan içeriye sızan doğal ışık hüzmelerinin artmasıyla sonuçlandı. Sızıntılar planlı bir etki olmasa da sergideki organik ve akışkan yapının mekâna da işlemesini sağladı. Işık burada sadece aydınlatan bir unsur değil, işler gibi parçalı, geçici ve yüzeye temkinli şekilde yayılan bir varlığa dönüştü.

Resimlerinde alkol, karbonat ve tuz karışımıyla dokular yaratıyor, mürekkebin izlerini yaşamsal formlara, lekelere dönüştürüyorsun. Bu kimyasal süreçte tesadüfle kontrol arasındaki dengeyi nasıl kuruyorsun?

Kâğıt yüzeyinde bu maddelerin kendi iç tepkimeleriyle birçok beklenmedik sonuçla karşılaştım. Bu sürprizler sergideki işlerin ötesinde atölyede gelişen daha geniş ve deneysel bir katmanlar alanına dayanıyor. Mürekkep, su ve diğer maddelerin kıvamlarını değiştirerek yüzeyde farklı çatlak, leke ve sızıntılar oluşturmayı denedim. Zamanla bu süreçlerin birtakım aşamalarını kontrol edebilecek konuma eriştim ama bunun ötesinde birçok iz malzemenin kendi akışına bırakıldı. Bu sergide yer alan yirmi iki resmin üretimi bu tesadüfi ve müdahaleli hâllerin birlikte kurduğu çeşitlilikten oluşuyor. Katman katman ilerleyen bu resimler yerleştirildikleri biçimleriyle de üst üste gelerek, birbirini örterek ve tamamlayarak bütünleşik bir yapıya kavuştu.

Delal Eken, Hüzme
Delal Eken, Hüzme

Son olarak… Sergi turunda sana bu kadar katmanı kâğıt nasıl kaldırıyor, diye sordum, sen de bazen kaldırmadığını söyleyip bazı kâğıtların buruşmuş yüzeylerini gösterdin. Bu çökme, büzüşme ve kırılganlık hâli senin için ne ifade ediyor?

Evet, bazı kâğıtları çok yordum. Ama bu yorgunluk fiziksel bir deformasyondan ibaret değil. Katmanların ağırlığına karşı malzemenin verdiği tepkiyi izlemek bana her seferinde yeni bir pencere açtı. Kâğıdın büzüşen kenarlarında kırılganlıkla birlikte direnç de beliriyor. Malzemenin sınırına yaklaşmak, o sınırda neyin hâlâ ayakta kalabildiğini görmek bu işlerin düşünsel yapısıyla doğrudan ilişkiliydi.

İyi bir resim yapmanın ya da yüzeye bir anlatı yerleştirmenin ötesinde, bu süreçte kırılgan yüzeyde beliren parıltıya denk gelmeye çalıştım. Hatta kimi zaman “güzel” olarak görülen resimlerin üzerini de örttüm. Çünkü mesele görünürlüğün kendisi değil, örtüklük içinden sızan bir hakikate yer açabilmekti. İkinci soruda da değindiğim gibi, üzerine tutulan yüksek sesli bir ışığın hikâyeyi açığa çıkarmaktan çok, onu yeniden silikleştirebildiğini düşünüyorum. Bu sergiyi de tam olarak mekân, görüntü ve hikâyelerin örtüsünden ansızın sızan bir ışık parçasının izini sürmek olarak gördüm.

YAZAR

Zeynep Nur Ayanoğlu
Sanat Okur yazarı

Zeynep Nur Ayanoğlu

Zeynep Nur Ayanoğlu bağımsız çevirmen, editör, kültür yöneticisi ve sanat eleştirmenidir. Uluslararası Sanat Eleştirmenleri Derneği AICA Türkiye üyesidir. 2023’ten bu yana bağımsız sanat inisiyatifi PASAJ’da kültür sanat çalışmaları yürütmektedir. Fotoğraf: Kadir İncesu

Tüm yazıları →

Instagram’da paylaş

Bu cihazda doğrudan dosya paylaşımı açılamadı. Hazır görseli kaydedip Instagram’da paylaşabilirsin.

Görsel hazırlanıyor…

Görseli Instagram story’ne ekle. Habere tıklanabilmesi için kopyaladığın adresi Instagram’ın Bağlantı çıkartmasına yapıştır.