Dünyanın her zamankinden daha hızlı aktığı, bildirimlerin, seslerin, görüntülerin birbirine karıştığı bir çağda yaşıyoruz. Bu hızın içinde dikkatimizi bir an bile toplamak güçleşirken, bazı sanat eserleri bizi durdurmayı başarıyor. Bir sesin eksikliği bazen en derin duyguyu çağırıyor. Kalabalığın ortasında birden beliriveren sessizlik, insanı içine çeken bir boşluk gibi uzanıyor. Bizi susturuyor, dinletiyor. Sessizliği, bir eksiklik olarak değil; bir ifade, bir direnç biçimi olarak önümüze koyuyor.
Sanatın en kuvvetli yönlerinden biri tam burada gizli: Sesin olmadığı yerde anlam yaratmak, boşlukta duygu bırakmak. Sessizlikle bazen bir tuvaldeki açık renk bir boşlukta karşılaşıyoruz, bazen ise bir heykelin durgun formunda beliriyor, kimi zamansa bir enstalasyonun odasında kendini gösteriyor.
Peki ya sessizlik gerçekten ne anlatır? Sanatçı neden susar ya da sessizliğe yer verir? Bu yazıda, çağdaş ve klasik dönemlerden sessizliği konu edinen eserler üzerinden, sanat ve sessizliğin iç içe geçmiş ilişkisine tanık olacağız.
Sanatta sessizlik; Yorumlara açık bir alan
Sessizlik, çoğu zaman eksiklik olarak algılansa da, birçok sanatçı için başlı başına bir ifade aracı olarak kullanılır. Bilhassa modern ve çağdaş sanat pratiklerinde sessizlik, hem içerik hem de biçim açısından bir karşı duruşa dönüşmektedir.
Öncelikle akla ilk gelen örneklerden biri John Cage’in 4’33” adlı eseri olur: Piyanistin hiçbir nota çalmadan sahnede üç bölüm boyunca “sessiz” kalması, aslında sessizliğin ne kadar gürültülü olduğunu gösterir. Dinleyiciler içinde bulundukları ortamın seslerini –öksürük, ayak sesi, sandalye gıcırtısı– duyarlar. Bu da sessizliğin bize izleyicilere mutlak bir boşluk değil, çevresel farkındalığı artıran bir alan yarattığını gösterir.
Sessizlik; detaylarla boğulmayan, mesajı fazla zorlamayan ve izleyiciye düşünme alanı yaratan eserlerde kendini gösterir. Bu, sanatçının arka planda yer alıp izleyiciyi öne çıkarma biçimidir bir anlamda.
Sessizlikten Doğan Anlatı Dünyaları
Bazı resimler, renk paletiyle, figür yerleşimiyle ya da boşlukla kurduğu ilişkiyle izleyiciye sessizlik deneyimi sunar. Edward Hopper’ın yalnız karakterleri, büyük şehirlerin tam ortasında bir içsel sükuneti temsil eder. Ne bir şey anlatır ne de açıklama yapar. Yalnızca varlığını sürdürür. Bu sessizlik, tuvalin içinde donup kalmış bir zaman hissiyatı yaratır.
Vilhelm Hammershøi’nin iç mekânları oldukça büyük bir huzur hissi taşır. Figürler arkası dönük durur, ışık sessizce mekanda süzülür, hiçbir şey oluyormuş gibi görünmez. Ama tam da bu “sessizlik” hali bir yoğunluk taşır.
Giorgio Morandi, basit objelerle kurduğu yerleştirme ile sessizliğin estetiğini oluşturur. Kompozisyonlar hemen hemen hareketsizdir, ama bu durağanlıkta bir iç denge, bir dinginlik söz konusudur.Bu sanatçılar, sessizliği eksiklik olarak ele almazlar ; “fazlalıklardan arındırılmış olan” fikri ile ele alırlar. Bu işler ilk bakışta hissedilebilecek bir sessizlik hissi uyandırırlar.
Enstalasyonlar, izleyiciyi doğrudan mekânın içine dahil ettiği için sessizlikle kurulan bağlam burada daha fiziksel haldedir. James Turrell’in ışıkla yarattığı odalar, yalnızca göz için değil, zihin için de alan açar. Parlak ya da soluk ışık bloklarıyla oluşturulan odalar, izleyicinin yavaşlamasını hatta durmasını ve ardından dikkatini yeniden odaklamasını sağlar. Turrell’in eserlerinde sessizlik, hemen hemen meditatif bir boşluk gibi yansır.
Doug Wheeler, ses yalıtımlı mekanlarında izleyiciye hem işitsel hem fiziksel bir boşluk deneyimi yaşatır. Bu oluşturulan alanlarda; zaman, ses ve hacim algısı çözümlenir. İzleyicinin hissettiği tek şey, kendisidir.
Enstalasyon, sessizliğe sadece bir tematik içerik olarak değil, fiziksel bir ortam olarak yaklaşır.
Bu yaklaşım günümüz Türkiye’sinden bazı çağdaş sanatçılarda da karşılık bulur. Örnek olarak İlhan Sayın’ın monokrom yüzeylerle oluşturduğu resimler, izleyiciyi gürültüden soyutlayarak yalnızca renk, boşluk ve bakışla yalnız bırakır. Burada sessizlik, gösterilmek istenenin değil, hissettirilmek istenenin bir aracı olur.Fikret Atay’ın video işlerinde ise sessizlik, ritmin bozulduğu, hareketin aniden kesildiği, bir düşünme alanı açıldığı anlarda belirir. Onun kamusal mekâna yerleştirilmiş işlerindeki sessizlik, yalnızca işitsel değil; zamansal ve toplumsaldır da.
Bu sanatçılar aracılığıyla sessizlik, günümüz dünyasında yalnızca bir eksilme değil; düşünmenin, direnmenin ve derinleşmenin alanı olarak yeniden tanımlanıyor.
İzleyiciye Bırakılan Alan
Sessiz işler, izleyiciden aktif bir katılım bekler. Onlar için anlam, sanatçının söylediğinden çok, izleyenin içinde oluşur. Böylelikle her izleyici sanatçının işi için kendi perspektifinden bir parçası olur. Bir tuvalin karşısında birkaç saniye durup geçmek yerine, daha uzun süre bakmayı, kendi iç sesine odaklanmayı gerektirir bu işler. Aslında sessizlik izleyiciyi aynalamak için oradadır. Zamanın hayatın hızla aktığı günümüz dünyasında bu tür eserler, bir direnç gösterisi halindedir. ”Yavaşla, nefes al, bak, dinle, hisset” der gibi. Bu tavır, hem zihinsel bir boşluk yaratır hem de bence en önemlisi kişisel bir farkındalığı tetikler.
Sessizlik, sanatın kelimelere ihtiyaç duymadan anlatabildiği en etkili dillerden biridir. Yalnızlık, içe dönüş, huzur, tedirginlik ya da dinginlik… tüm bu duygular sessizlik aracılığıyla daha doğrudan iletilebilir.
Bu yazıda ele aldığımız eserler, bizi görmeye değil, duymaya davet eder. Ama bu duyma, dış seslerle ilgili değildir. Kendi içimizde işitmeye başladığımız o başka şeye dairdir.
Sanatın sessizlikle söylediği şey, belki de tam olarak budur: Dışarının değil, içerinin sesini duymak.
