1980 kuşağı oyun yazarlarından biri olarak ele alınan Murathan Mungan, Mezopotamya Üçlemesi ile tiyatromuzda örneğine (maalesef ki) daha önce rastlamadığımız bir dünyanın tasvirini nevi şahsına münhasır bir düş ve büyü atmosferi içinde yansıtır. Mungan’ın Mezopotamya Üçlemesi dilinin şiirselliği, hikaye anlatmadaki ustalığı, oyun yapısındaki yeniliklerin yanı sıra Mezopotamya’ya özgü hikayeler/meseller anlatması dolayısıyla da tiyatro tarihimizde özel bir yere sahiptir.
Mezopotamya, birçok medeniyetin doğduğu, büyüdüğü ya da miladını doldurduğu çok kültürlü bir dünyaya ev sahipliği yapmaktadır. Sözlü kültürün sürdüğü, kültürel aktarımın hikayelerle yapıldığı, toplumsal hafızanın mesellerle, binlerce yıllık tarihle aktarıldığı Mezopotamya, (ne yazık ki) ülkemizdeki milliyetçi politikalar, oryantalist bakış açısı ve asimilasyona yönelik uygulamalar sebebiyle görmezden gelinmiştir. Tiyatromuz, 1950’lerde başlayan ve malzemesini tarih, söylence ve masallardan devşiren oyunlar arasında Mezopotamya hikayelerini ta ki Murathan Mungan yazıncaya kadar gör(e)memiştir. Bu malzeme yaklaşık otuz yıl beklemiştir. Coğrafyamızın ne kadar zengin bir kültür ve hikaye çeşitliliğine sahip olduğunu hatırlatması, buna yönelik üç oyun, onlarca şiir ve hikaye yazması Murathan Mungan’ı tiyatro ve edebiyatımızda oldukça özel bir yere koymaktadır.
Murathan Mungan, 21 Nisan 1955 yılında Mardinli bir ailenin çocuğu olarak İstanbul’da doğdu. İlk, orta ve lise yılları Mardin’de geçti. Dilini, kültürünü, gelenek ve hikayelerini çok iyi bildiği Mardin, onun yazım hayatının temel yapı taşlarından birini oluşturur. Yazar, 1972 yılında Ankara’ya yerleşti. Lisan ve yüksek lisansını Ankara Üniversitesi, Dil, Tarih ve Coğrafya Fakültesi, Tiyatro Bölümü’nde tamamladı, doktorasını yarım bıraktı. Buna rağmen oyun yazarlığı, onun yazın hayatının en küçük bölümünü oluşturur. Mezopotamya Üçlemesi’nin yanı sıra 1981 yılında kaleme aldığı Bir Garip Orhan Veli dışında bu türde eser kaleme almamıştır. Ankara Devlet Tiyatroları’nda altı yıl, İstanbul Şehir Tiyatroları’nda üç yıl dramaturg olarak çalıştı. Gazete ve dergilerdeki ilk yazılarını 1975’te yayımladı. Yazı hayatı boyunca, şiir, öykü, roman, deneme, tiyatro oyunu, masal ve şarkı sözü gibi farklı türlere ait eserler kaleme aldı. Yazıları, şiirleri ve kimi kitapları bugüne dek pek çok dile çevrilerek çeşitli, dergi, gazete ve antolojilerde yayımlandı. İlk kitabı Mahmud ile Yezida, 1979 yılında Türkiye İş Bankası’nın açtığı yarışmada ikincilik ödülü aldı, 1980’de basıldı. Sahnelenen ilk oyunu Orhan Veli’nin şiirlerinden kurgulayarak oyunlaştırdığı Bir Garip Orhan Veli oldu. 1981’de ilk defa sahnelenen bu oyun, ancak 1993’te kitap olarak basıldı. Sahtiyan adlı şiiri ile Gösteri dergisinin 1981 Şiir Yarışması’nda birincilik ödülü aldı. Metal (1994) adlı şiir kitabıyla 1980 kuşağının en çok okunan, tanınan şairleri arasında ilk sıralarda yer aldı. Mezopotamya Üçlemesi’nin ikinci kitabı olan Taziye (1982) ile Ankara Sanat Kurumu’nca 1984’te Mehmet Baydın ile birlikte en iyi oyun yazarı seçildi. 1987’de Söz gazetesinde Kültür-Sanat Sayfası editörlüğü yaptı. Aynı yıl Hedda Golder Dile Bir Kadın öyküsü ile Haldun Taner Öykü Ödülü’nü Nedim Gürsel ile paylaştı. 2012 Erdal Öz Edebiyat Ödülü’nü kazandı.
Yazarın ilk oyunu olan Mahmud ile Yezida (1980), Romeo ve Juliet masalının Mezopotamya mesellerine özgü destansı bir versiyonu gibidir. Bu kez düşman taraflar iki aile değil iki kavimdir. Müslüman köyünün genç delikanlısı Mahmud ile Yezidi kızı Yezida ilk görüşte tutulur birbirine. Mahmud kırk gün boyunca kırk örük örer Yezida’nın saçlarına, Yezida kırk çaput bağlar dilek ağacının dallarına. Beri yandan erkek egemen ağalık sisteminin temsili olan Havvas Ağa oyun boyunca kırk çorap örer Yezidi köyünün başına. Düşmanlık güçlendikçe güçlenir, intikam yükü ağırlaştıkça ağırlaşır. Kan töresinin kurbanı yalnız Mahmud olur ve de Yezida.
YEZİDA Yalnız senin, benim canım olsa neyse ne. Lakin köyler düşer birbirine. Bununla da kalmaz bir zaman babadan oğula can alınır. Biz unutuluruz, Mahmud da, Yezida da unutulur. Sebepsiz bir öç kalır geriye.[1]
Aynı kan töresinin bir kartopu gibi yuvarlanıp nasıl herkesi içine alacak değin büyüdüğünü 1982 tarihli Taziye’de görürüz. Mahmud ile Yezida’ya nazaran klasik dramatik yapının dışına taşarak, kendine has ve bu kez daha başarılı bir şiirsellikle kaleme alınan Taziye, Bedirhan Ağa’nın taziyesi ile başlar. Daha yüzünde tüy bitmemiş çocuk Heja Ağa’nın, anası Falsa’nın kanına girmesiyle son bulur. Oyun taziye ile başlar, taziye ile biter. Ya da bitmez. Töre devam ettikçe sürüp gider.
HEJA AĞA Yüzümde tüy bitmedi daha aney, daha bıyığı mülk edinmeden ağalığı mülk edinirem. Bir yanlış hesap vardır bu işte. Ve de tetiğimin kıblesinde ilk anam durur. Kaç yürek dayanır bu mümkünsüz işe? Kaç yürek?[2]
Mungan’ın son yazdığı oyun olan Geyikler Lanetler (1992), dramatik tekniklerin sonuna kadar zorlandığı, yazarın şair kimliğinin, kurduğu düşsel atmosferin oyunun her anına sindiği özel bir oyun olarak tiyatromuzun temel yapı taşlarından birini oluşturur. Oyun kavmin son kuşağı Sidar Bey’in sünnet düğününde Anlatıcı’nın ona kavminin hikayesini anlatmasıyla başlar. Ancak geleceği de kapsayan bir oyun içinde oyundur bu oyun. Oyun arabaları aracılığıyla oyun resmedilir, tasvirler can bulur. Oyun ile gerçek arasındaki çizgi muğlaklaşır; oyun gerçeğe, gerçek oyuna taşar, birbirine dönüşür
Mungan, bu oyunda töre olgusunu, diğer oyunlardaki vurguları da içine alarak çok daha katmanlı bir yapıyla aktarır. Mahmud ile Yezida gibi, Bedirhan ile Falsa gibi, Kasım ile Süveyda törenin ayırdığı, hatta yok ettiği aşıklardır. Yine bu oyunda Hazer-Kureyşa, Mustafa-Cudana ikilisi törenin arasına girip yatağına kadar sızdığı, törenin ayırdığı, birbirine düşman ettiği aşıklar olarak dairesel bir tekrar oluşturur; tıpkı Yezidi töresindeki daire inancı gibi. Nitekim bu oyunların hepsinde ortak motiflerden biri dairedir.
Daire inancı Yezidilere özgü geleneksel, kültürel bir motif olmanın yanı sıra zamanın; yaşam-ölüm, ak-kara, gece-gündüz döngüselliğini vurgulayan çok-anlamlı bir figür olarak kullanılır Mezopotamya Üçlemesi’nde. Oyunlar başladığı gibi biter ya da başladığı yere geri döner.
Mahmud ile Yezida, Yezidilerin ayin sahnesiyle, iç içe geçmiş üç daire ile başlar. Yezida’nın kendisini ölüm orucuna bıraktığı daire ile de biter. Yezida hem kendisini hem de dilek ağacını daire içine alır. Oyunun sonunda Yezida ölür, ağaç kurur.
Taziye bir ölüm sahnesiyle, Bedirhan’ın taziyesiyle başlar, sevdalısı Falsa’nın ölümüyle son bulur.
Geyikler Lanetler’de sünnet düğününde başlar her şey ve orada son bulur. Bu kez erkeğin töresinden nasibini alan yalnızca kadınlar, çocuklar ve aşıklar değildir.
KUREYŞA İlk kan. O geyiği vurmayacaktın. O ilk kanı akıtmayacaktın.
HAZER BEY Töremize karşı mı geleydim? Töremizdir. Bilmez gibi konuşursun. Yurt tuttuğun yerin kurbanını almazsan eğer, o yer haram olur sana. Dirlikten-düzenden yoksun kalırsın.
KUREYŞA Gene haram olacak. Gene dirlikten-düzenden yoksun kalacağız.[3]
Geyikler Lanetler, bize insanlık tarihine dair de bir panorama çizer. Doğa-kültür dikatomisi içinde değerlendirebileceğimiz bu oyunda lanetler, öldürülen gebe bir geyiğin acı feryatları ile başlar. Bir çığ gibi büyüyen lanetler boyunca aynı töre, aynı hatalar, aynı gelenekler geyik ağıtlarının fonunda kısır bir döngü gibi yeniden ve yeniden tekrarlanır.
KUREYŞA …Çoğalıyorlar bak. Birken beş, beşken on, onken yirmi oluyorlar. Kuşatıyorlar bizi. Aynı yerde dönüp duralım diye çember oluyorlar etrafımızda. Zaman çember oluyor. Lanetin ağzını örüyorlar. Bizi buradan sürene, ya da soyumuzu kurutana dek böyle uluyacak bunlar! Böyle uluyacaklar![4]
Burada Yezidi inancında ceylan eti yemenin haram olduğunu ve ceylanın kutsal bir varlık mertebesinde görüldüğünü hatırlatmak gerekir. Geyiklerin, Müslümanlar tarafından yurtlarından edilen, toprağına el konulan, tahakküm altına alınan, mülkleri yağmalanan Yezidi halkını temsil ettiğini düşünebiliriz. Bu bağlamda geyikler, doğanın/toprağın mülkleştirilmesiyle zapturapt altına alınan kadının, hayvanın ve azınlıkların göstergesidir.
YEZİDA …Hiçbir Müslüman Yezidiyi sevmez. Çok çektirmişlerdir bizlere, çok taşlara tutulmuşuzdur. Atalarımıza da, dedelerimize de, bizlere de çok etmişlerdir, çok. Ve de bin yıllık nefret dururken şurda olanca haşmetiyle, kimse bir garip Yezida’yı sevmez Mahmud. Sevemez![5]
Mahmud ile Yezida’da, Müslüman köyün Yezidi köyünü daire içine alması gibi bu kez geyikler Hazer Bey’in kavmini bir daire içine almaktadır. Mahmud ile Yezida’nın intikamı alınıyordur sanki. Üç oyun, dönüp dolaşıp birbirine bağlanıyor gibidir. Nitekim üç oyunda da erk sahibi erkek, töresini aş(a)maz, sağduyuya sağır eder kulağını. Kadın dinlenmez, erkeğin adaleti onun sezgilerini, onun duyarlılığını ezer, bastırır. Ancak Mungan kadının sesine kulak verir, o sesi yine de bize ulaştırır. Türk tiyatrosunda neredeyse 2000’li yıllara kadar emsali pek görülmemiş bir cesaretle muhteşem cümleler yazar o kadınlara. Mahmut ile Yezida’da, oğlu Mahmud’u yitiren Eyşan Ana, bir de kızı bildiği Yezida’nın ölümüne mani olmak için iki kavmin töresini aynı anda çiğner. Sözünü, sesi soluğu çıkmayan Yezida’ya yetiştirir. Ve de bizlere.
EYŞAN …asiliğime sebep, Mahmud’um devrildi gitti. Bir gecede olan saçım ağardı. Oğlumun kesik eli köyünüze hudud oldu. Lakin ben huzurunuza gelmekten yılmamışem. Şimdi diyem ki ben siye: Törelerimizi aklımıza yeniden vurak. Ve gayrı Mahmud’um gibi yiğitler, Yezida gibi cerenler can çekişmeye. İşte bütün diyeceklerimin mayası budur. İzniyiz olursa bir çift lafım da Yezida’ya vardır.
Yezida, yiğit kızım benem, cerenim benem, bunca zaman bir başına ölüme durmuşsan, bir Mahmud’un sevdası uğruna hemi? Bilirem törenizdir, giremem o dairenin hududundan içeri, saçına, tenine dokunamam, yüz süremem esvaplarına. Mahmud’umun nefesini alamam senden. Lakin şunu bir iyice bilesin ki, Yezida kızımsan benin, ölüme de gitsen, ölümden de dönsen kızımsan benim, gelinimsin gözümde. Sevdanın mezhebi, dini, cinsi-cibiliyeti yok imiş. Havar ki Mahmud’umu yitirende öğrenmişem buni, geç kalmışam. Dilerim ki herkes erini, oğlini, kızıni yitirmeden öğrene.[6]
Geyikler Lanetler, yazarın şiirdeki yetkinliğinin hat safhaya çıktığı, hikaye anlatımındaki ustalığının yanı sıra, tiyatral becerilerini sonuna kadar zorladığı, zekayla ilmek ilmek ördüğü bir oyun olarak karşımıza çıkar. Post-dramatik tiyatronun olanaklarının sonuna kadar zorlandığı bu oyun, maalesef ki, uygulamadaki zorluklardan ötürü sahnelerde hak ettiği kadar buluşamaz seyirciyle. (Ancak her daim okunmaya devam edecektir.) İlk iki oyunu kaleme aldıktan on yıl sonra Mungan, Geyikler Lanetler’le döngüyü kapatır, üçlemeyi sonlandırır. Mungan’a vekaleten Sidar, şu sözleri bırakır bizlere:
SİDAR …Hayat oyunla; oyun, ölümle yer değiştiriyor
Sonra unutulmuş bir rüzgar geliyor
örtülmüş kumları savuruyor
ve biz gidiyoruz
kuma inanıyoruz, kumun zamanına, kumun saatine inanıyoruz
kuma gömülenlere de, bir rüzgarla kumun altından
yeniden görünenlere de inanıyoruz
ve o zaman şimdi olduğu gibi gidiyoruz
Size bu rüzgarı ve kumları bırakıyoruz
Biz gidiyoruz.[7]
Mezopotamya birçok kültürün bir arada yaşadığı, sadece doğuda değil göçlerle beraber hem Türkiye’nin hem de dünyanın dört bir yanına dağılmış insanıyla, pek çok hikayeye, mesele, mitosa gebe, doğurgan bir rahme sahip. Çağdaş oyun yazarlarımız için eşi bulunmaz bir nimet!
Mezopotamya öyküleri geçmişten geleceğe uzanan yeni bir anlatı geleneği oluşturmamızı sağlayabilir. Geçmişin o büyülü öyküleri, geleceğin tiyatrosunu inşa ederken yarattığımız temeli sarsılmaz kılabilir. Coğrafyamızın öykülerini anlatmak, seyircimizin kolektif belleğine tanıdık tınılarla seslenirken uluslararası bir tiyatro yaratmamıza öncülük edebilir.
Öncelikle bu hikayeleri, geriye kalan her şeyden arındırarak, salt bir öykü olarak ele almamız lazım. Herhangi bir politikanın, sanatın önüne geçmesine, yolunu tıkamasına, sesini kısmasına izin vermemeli, inadına bu hikayeleri yazmaya ve anlatmaya devam etmeliyiz. Belki karış karış yol kat etmek, onlarca insanla konuşup yüzlerce hikâye dinlemek gerekecektir; hikâyeye giden yol hikayesiz yürünmez!
KAYNAKÇA
[1] M. MUNGAN, Mahmud ile Yezida, s. 13 – MUNGAN, Murathan, Mahmud ile Yezida, İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara, 1980
[2] M. MUNGAN, Murathan, Taziye, s. 15 – MUNGAN, Murathan, Taziye, Metis Yayınları, İstanbul, 1999
[3] M. MUNGAN, Murathan, Geyikler Lanetler, s. 55 – MUNGAN, Murathan, Geyikler Lanetler, Metis Yayınları, İstanbul, 2000
[4] M. MUNGAN, Geyikler Lanetler, s. 55 – TEMEL, Tamer, “Geyikler Lanetler” Oyununa Postmodern Bir Yaklaşım
İKARUS, Şarmut A., Geyikler Lanetler: Simgelerin Büyüsü, Ankara
BELKIS, Özlem, Kalemden Sahneye (1946’dan Günümüze Türk Oyun Yazarlığında Eğilimler) C. 1, Yazı-Görüntü-Ses Yayınları, İstanbul, Eylül 2003
[5] M. MUNGAN, Mahmud ile Yezida, s. 14 – ŞENER, Sevda, Cumhuriyetin 75. Yılında Türk Tiyatrosu, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2000
[6] M. MUNGAN, Mahmud ile Yezida, s. 112-113 – AND, Metin, Cumhuriyet Dönemi Türk Tiyatrosu, İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara, 1983
[7] M. MUNGAN, Murathan, Geyikler Lanetler, s. 177 – ÜNLÜ, Aslıhan, Türk Tiyatrosunun Antropolojisi, Aşina Kitaplar, Ankara, 2006
