Şaman törenleri oyunculuktan dansa, müzikten şiire, taklitten kuklaya kadar sanatın birçok türünü ilkel bir formda bünyesinde barındıran ritüellerdi. Kolektif katılımla gerçekleştirilen bu mitolojik temsiller şamanları tarihin ilk performans sanatçıları olarak değerlendirebilmemize olanak sağlar. Gelin, şamanları neden performans sanatının öncülleri olarak değerlendirdiğimizi açıklamadan önce insanlığın en eski inanç sistemlerinden biri olan Şamanizm’in kısa tarihine şöyle bir göz atalım.
Bu şaman sagusu yazarken bana eşlik etti. Beni büyüledi. Okurken sizi de büyülesin.
Şamanizm’den önce insanlığın ilk dinsel aşamalarını animizm ve totemizm oluşturmaktaydı. Tüm dinsel inançların atası kabul edilen animizm, canlı doğa anlayışının hakim olduğu evren merkezli bir inanç temeli kuruyordu. Animizme göre doğada bulunan canlı-cansız tüm varlıklar bir ruha sahipti. Bu bakımdan her şey eşitti. İnsan türü doğanın üstünde ya da doğaya egemen değil ona içkin bir varlıktı. Kutsal olan her an her yerdeydi. Duyumsanan her şey öz itibariyle birdi, eşitti. Kutsal olan ile gündelik olan arasında bir ayrım yoktu.
Totemizm ile birlikte klan ya da soy, aynı özden geldiğine inandığı hayvan, bitki, nesne yahut doğal fenomen ile kendini özdeş saymaya başladı. Erginleşme törenleri ile kişi totemle bütünleşir ve onun büyüsel güçlerine ortak olurdu. Bunun için totem törenlerle kutsanırdı.
Şamanizm ile birlikte bu eşdeğerlikli inanç sistemi küçük bir farkla korundu. Şaman soyun varlığını sürdürmesinde; toplumu ruhsal ve fiziksel hastalıklardan arındıran bir hekim, doğa olaylarından koruyan bir kutsal kişiydi. Buna rağmen topluma içkin bir varlık gösterirdi. Şaman klanın devamlılığı için elzemdir ancak ona üstün değildir. Bir şaman töreninin icra edilebilmesi için soyun tüm bileşenlerinin katılımı gerekirdi. Şamanın hiyerarşik düzendeki yeri, av sırasında deneyim sahibi kişinin ava öncülük etmesinden, yol göstermesinden farklı değildi.
Şaman törenleri hem toplumsal örgütlülük hem de kozmik bütünlük için köklü bir dinamizme sahipti. Toplumsal bağların güçlenmesinin, kandaş ve duygudaş bağların hatırlanmasının yanında ezeli ve ebedi kozmosla bütünleşmenin, varoluşu aşmanın, Tanrısal olanla özdeşleşmenin yolunu açardı.
Şaman ayini iki varoluş arasında bir geçit açardı; ölümlü insan gerçekliğiyle ezeli ve ebedi kozmos arasında. Transa geçmek geçidi aşmak demekti. Bunun için de yaradılışın, Tanrısal düzenin taklit yoluyla tekrarlanması gerekirdi. Böylece kaostan kozmosa, gündelik olandan evrensel olana, ölümlü yazgıdan sonsuz hakikate ulaşılırdı.
Şaman ayinleri özel günlerde ya da spontane bir zaman diliminde gerçekleşebilirdi. Gök’ün hakimi Ülgen adına yapılan ayin üç aşamadan oluşurdu ve her aşama için bir gün ayrılırdı.
Gün doğumu ile başlayan birinci gün ayin çadırının kurulmasına yani hazırlığa ayrılırdı. Ayinin yapılıp Ülgen’in kutsanacağı yer (Erlik söz konusu olduğunda mezarlıklar gibi ‘kötücül’ ruhların kol gezdiği yerler olurdu) şaman tarafından özenle seçilirdi. Bir kayın ormanının yakınına çadır kurulur ortasına bir kayın ağacı dikilirdi. Kurban sahibi tarafından çadırın kapısına Tanrı Ülgen’e armağan olarak sunulan dokuz elbise asılırdı. Ağacın çadırda kalan kısmı budanır, şamanın yolculuk basamaklarını temsilen yine dokuz çentik atılırdı. (Ülgen’in diyarı Gök’ün katmanlarını temsilen…) Ağaç, üç bölümden oluşan evrenin orta kısmı Axix mundi;Yer’i ve Gök’ü birbirine bağlayan Dünya Ağacı’nı temsil ederdi.
Çadır hazırlığından sonra titizlikle gerçekleşen kurban seçme hazırlığı başlardı. Bunun için şaman Tanrılara hangi hayvanın yaraşacağını seçerdi. Sonra kostümünü giyer davulunu kuşanırdı. Tanrı Ülgen’i, oğullarını ve kızlarını yardıma çağırırdı. Ardından bir kartalın kanatlarında göksel yolculuğuna başlardı. Kurban, Ülgen’e adandıysa başı doğuya Erlik için kurban edildiyse başı batıya çevrilirdi. (Doğu ve batı güneşin, ışığın, aydınlığın ve ısının doğumunu ve batımını temsil edecek şekilde iyi ya da kötü ruhlarla simgeselleştirilmiştir.) Sonra kurbanın eti pişirilir şaman tarafından et suyuna dualar okunurdu.
Şamanın bir süre soluklanmasının ardından ayinin esas kısmı olan ikinci aşaması başlardı. Şaman davulu aracılığıyla ruhlar ile iletişime geçer, onları yardıma çağırır ve onların sözlerini yansıtırdı. Bunun gerçekleşebilmesi için şamanın trans haline girerek şimdiki zamandan kopması, Tanrısal zamana geçmesi gerekirdi. Böylece şaman, ruhlara adlarıyla seslenebilir onlarla konuşabilirdi. Onlara dualar, ilahiler okuyup kurban sahibini onlara övebilirdi. Kötü ruhlardan diyarı terk edip kurban sahibinden uzak durmasını isteyebilirdi.
Ardından davul ritimleri ve ateşin etrafında yapılan dansla, bahşedilen hediyeler Ülgen’e temsil edilmek üzere şamanın yolculuğu yeniden başlardı. Yolculuk bu kez kartalın kanatlarında değil onun ruhuna bürünerek gerçekleşirdi. Şaman yolculuğun her aşamasını yaşar ve yansılardı.
Gök’ün ilk katında karşılaştığı gök gürültüleri ve şimşekler, beşinci kata kadar artarak devam ederdi. Ta ki Yayuçi (Yaratıcı) ile karşılaşıncaya kadar. Şaman ona ilahiler okur, yalvarır, yakarırdı. Yayuçi karşılığında ona kehanetlerde bulunurdu. Yolculuğun devamında Güneş ve Ay ile karşılaşan şaman onlara ilahi okumayı ihmal etmezdi. Böylece son kata, armağanlarını bahşetmek üzere Tanrı Ülgen’in diyarına varırdı.
Erlik için yapılan törenler benzer bir mantık ve form içerisinde gerçekleşirdi. Bu kez yerin altına doğru yolculuk eden şaman kıl kadar ince köprülerden geçer, çöller aşar, yılanlar, ejderler ve türlü canavarlarla karşılaşırdı. Üçüncü gün büyük bir ziyafet ile ayin sonlanırdı.
Şaman kültü, ritüele ve mite dayanan hikayeleri, şamanın bir oyuncu, taklitçi ya da temsilci olarak karşılaştığı ruhları ve Tanrıları tek başına seslendirmesi, seyran yerinin kurulumundan, şamanın ve soyun üyelerinin giydiği ayine özgü kostümlere, müziğe ve dansa kadar pek çok bileşeniyle performans sanatlarının ilkel bir formunu yansıtır.
Bu form toplumsal dönüşümle beraber çeşitli değişikliklere uğrayarak performansa yönelik geleneksel sanatların temel yapı taşını oluşturur. Bugün hem Anadolu’da hem de dünyanın pek çok ülkesinde bu kültürün yahut kültür kalıntılarının bazen korunarak bazen de toplumsal dönüşüme ayak uydurarak günümüze kadar ulaştığına tanıklık edebiliriz. Köy Seyirlik Oyunları’nda, Meddah’ta ve Karagöz’de Orta Asya şaman kültüne ait sembolleri görmek mümkündür.
Şamanlığa bağlı boylarda şamanlar ak şaman ve kara şaman olarak ikiye ayrılırdı. Ak şamanlar ayinlerini başta Ülgen olmak üzere iyi, güzel, aydınlık ruhlara yapardı, kara şamanlar ise karanlık ve kötücül ruhlara. Burada ak-kara karşıtlığı bir çatışmayı, düşmanlığı ya da savaşımı ifade etmez. Kozmik döngünün iki ucunu temsil eder yalnızca; yer-gök, gündüz-gece, aydınlık-karanlık, yaz-kış, sıcak-soğuk, bolluk-kıtlık, doğum-ölüm gibi. Yaşamın döngüselliğini temsil eden bu karşıtlık teması Köy Seyirlik Oyunları’na kadar varlığını sürdüregelen Şamanik mirasın en önemli unsurlarından biridir.
Şaman, Tanrılar katına yaptığı yolculukta bedenini, sesini, davulunu ve kukla gibi yardımcı araçları kullanarak bir illüzyon yaratırdı. Karşılaştığı Tanrıları, hayvanları ve sesleri taklit ederdi. Taklit ve kişileştirmeden faydalanması, hikaye anlatısı, katılımcı üzerindeki yoğun etkisi, yardımcı nesnelerin farklı fonksiyonlarla kullanılması (söz gelimi davulun tokmağını binek hayvanı olarak kullanması) göz önüne alındığında bu ögelerin çeşitli formlarla Meddah türüne kaynaklık ettiğini söyleyebiliriz.
Şamanın, ayin çadırını kurmak için bir mekan seçmesi ve bu ayinin belli bir zamanda belli katılımcılar ile gerçekleşmesi bir tiyatro etkinliğinin başlangıcı gibidir. Bu ayinde şamanın tıpkı bir oyuncu gibi kostümü olurdu. Davulu müzik yapmasını ve gök seslerini taklit etmesini sağlardı. Buna eşlik eden dans, şarkı, şiir ve taklit şamanı oyuncunun ilkel bir formu olarak değerlendirebilmemizi sağlar. Öyle ki şaman törenlerini adlandırmak için oyun sözcüğü kullanılırdı.
Kuşkusuz ki şaman törenleri bir performansın ortaya konması, insanların keyifli vakit geçirmesi, bir ideolojinin aşılanması yahut didaktik herhangi bir amaçla yapılmıyordu. Ancak amaç farklı olsa da yöntem neredeyse aynıdır. Çünkü sanat içinde taşıdığı büyü dolayısıyla ritüelin yolundan gitmeyi seçmiştir.
Şaman törenlerine dair her bulgu birçok sanat türünün doğuşuna dair kaynak oluşturur. Ritüellere dair bulgular geleneksel sanatları ve onun üzerine şekillenen modern sanatları, geçiş evrelerinin toplumsal bellekteki dönüşüm süreçlerini dünden bugüne anlayıp yorumlayabilmemizi sağlar.
Değerli hocam Prof. Dr. Aslıhan Ünlü’nün derslerine ithafen…
