Ahmet Sami Özbudak’ın metni, Emrah Eren’in rejisi ve Tiyatro Hayali ekibiyle hayata geçen “Meçhul Paşa” oyunu, Türkiye’nin ilk siyasi mizah gazetesi Markopaşa’nın 1946’da başlayıp, meçhule giden serüvenini sahneye taşıyor.
3 dev yazarımız Aziz Nesin, Rıfat Ilgaz ve Sabahattin Ali’ye ve döneminin usta karikatüristi Mustafa Mim Uykusuz’a bir saygı duruşu niteliğindeki bu oyun, Markopaşa’nın trajikomik hikayesini, ülkenin yakın siyasi tarihine dair kıymetli bir anımsatmayla sunuyor.
Üç kişilik dev kadro Bülent Çolak, Erdem Akakçe ve Fatih Koyunoğlu’nun; karakterden karaktere başarıyla girdikleri bu temposu yüksek oyunda karşımıza, değerli yazarlarımızın kendileri olarak, sokakta ya da hapiste, kimi zaman derginin hazırlık sürecinin geçtiği ofiste, Mürettip Hamza Usta, Matbaacı Mahir Usta ve Çaycı Seyfi, bazen de üç ilham perisi olarak çıkıyor, sahneyi görsel ve işitsel bir şölene dönüştürüyorlar.
Dönemin siyasi iktidarının baskısı altında, yaratıcı çözümlerle ama hep kelle kollukta, ayakta kalmaya çalışan yazarlarının başının dertten kurtulmadığı bu mizah gazetesinin öyküsü, 120 dakikalık zamanda seyirciye dolu dolu aktarılıyor. Güçlü metin ve usta oyuncuların yanında, rejinin dinamik akışıyla sahnede devleşen karakterler, mizahın çok yönlü gücünü derinlemesine hissettiriyor.
Düşünen, sorgulayan ve eleştiren insanlar için yaşamanın zor olduğu bir memlekette, bu özelliklerinden dolayı ödedikleri ağır bedellerle Markopaşa ekibi; mizah ve dram dengesi müthiş ayarlanmış canlandırmalarla yüzümüze çarparken, Sabahattin Ali cinayetiyle sonlanıyor…
“Gülmezsen cehennemdesin!” diyen bu etkileyici oyunu, izlemeyenler için sürprizleriyle baş başa bırakırken, bu dokunaklı oyuna konu olmuş, Markopaşa’nın yayın hikayesini, dönüp tekrar tekrar okuduğum, otobiyografi kitabının kahramanı Aziz Nesin’e, bir vefa borcu olarak anlatmak ve anmak istiyorum.

Toplatılmadığı ve Yazarlarının Hapiste Olmadığı Zamanlarda Çıkan Markopaşa
1946 yılında, sekreterliğini ve köşe yazarlığını yaptığı Gerçek gazetesi, Sıkıyönetim Komutanlığı tarafından kapatıldığında, Aziz Nesin işsiz kaldı. O dönem, düzeltmenlik başvurusu yaptığı gazeteler bile onu reddediyordu. Bir yandan üyesi olduğu Türkiye Sosyalist Partisi işleriyle ilgilenirken, geçimini sağlayabilecek bir geliri yoktu. Hem kendi hem de parti için bir gelir kapısı olarak haftalık bir gülmece gazetesi çıkarmayı önerdiyse de, üyeler arasında toplanabilen para devede kulak kalıyordu. Bir süre sonra da partiden istifa etti.
Bir gülmece gazetesi çıkarmak istediği, Sabahattin Ali’nin de kulağına gitmişti, Nesin’e cömert bir sermaye teklifiyle geldi. Halk tarafından benimsenmiş bir isim arayışından, Nesin’in eski yazılarından birinin başlığı olan, Markopaşa’ya Şikayet’ten esinlenilen, Markopaşa galip çıktı. Bu isim aynı zamanda 2. Abdülhamid döneminin sağlık nâzırı, hekimliğini hakkıyla yapan, halk arasında şöhrete kavuşmuş, Marko Paşa’ya da bir göndermeydi. (19 yy.’da, halk arasında, “Derdini Marko Paşa’ya anlat,” diye bir deyim bile türemiş.)
Nesin’in yazılarını fazla “heyecanlı” bulan Sabahattin Ali’nin tek isteği yeni oluşumun başyazarlığını üstlenmek, yönetim ve yazı işleri tarafını da Nesin’e bırakmaktı. Aralarında bir yazılı anlaşmaya gerek görmeden “sözde” anlaşan iki yazarın “birlikleri” dergi kapanana kadar devam etti. Aziz Nesin bu anlaşmayı daha sonra şöyle anlatacaktı:
“Aramızda hiçbir mukavele yoktu. Sonuna değin de böyle bir şeye gerek görmedik. Ne o bana hesap ve yönetime dair tek bir şey sordu ne de ben onun ne kadar para çektiğini hesapladım.”
Bin lira sermayeyle, Vilayet karşısındaki handa bir oda tutan, en ekonomiğinden de bir afiş hazırlatan Nesin, hamallık parasından bile kısarak, aldığı kağıtları ve basılmış gazeteleri gece karanlığında basımevinden ofise taşımıştı…
O dönem işşiz kalanlar arasında olan, yazar Rıfat Ilgaz da ekibe katıldı. Gazetenin ihtiyacı olan karikatürist içinse, Akhisarlı tütün işçisi, yetenekli halk çocuğu, Mustafa Mim Uykusuz uygun bulundu.
Gazetenin dağıtım işi ise apayrı bir serüvene dönüştü. Sayfalarının katlanmasının bile yazarlarımıza kaldığı o dönemde, Haluk Yetiş, çıkarsız desteğiyle Nesin’in yanındaydı. Gazete bayilerinin dağıtımından kaçındığı Markopaşa, Nesin’in kısa kolları altında Eminönü’ne doğru cesaretli bir yolculuğa çıktı. Utanmanın verdiği çekingenliği bir kenara bırakıp, avazı çıktığı kadar Markopaşa diye bağıran Nesin’in çabasıyla, gazete kapış kapış birinci elden, toplam dört bin adet satıldı o gün.
İkinci sayı on bin, üçüncü sayı on beş bin, dördündü sayı yirmi beş bin basıldı. Her hafta artan bu baskı sayısı kısa sürede seksen bine, satışı da altmış-yetmiş bine gelerek, dönemin en fazla satış yapan gazetelerinin bile tirajının elli bini geçemediği günlerde, bir rekor kırdı.
Bu başarının nedenleri, anlamak isteyenler için, gayet açıktı. İlk olarak, Markopaşa, bilinmeyen bir gülmece ve hiciv yeniliği getirmişti. Üstelik rakiplerinin aksine; gülmeceyi, halkın dertlerini belirtmek ve halka yararlı olmak için, yalnızca bir araç olarak kullanıyordu. Kullanılan dil de halkın diliydi! Bu cesur girişimin zamanlaması da siyasi olayların en civcivli zamanlarına rastlamıştı. Muhalefet henüz aşırı sert değilken, Markopaşa, putlaştırılmış ne varsa, en yürekli eleştirilerle, halka göstermeye çalışıyordu. Ekip de uyumlu bir çalışma birliği içinde olunca, başarı kaçınılmazdı…
Daha sonra matbaa sorunları baş gösterdi. Diğer gazetelerde, Markopaşa’ya yöneltilen hücumlar, matbaacıların gözünü korkutmuştu artık. (İlk saldırılardan biri Hüseyin Cahit’ten gelmişti, peşini de Falih Rıfkı Atay izledi.)
Çoğu issiz olmasına rağmen, Nesin’i peş peşe geri çeviren basımevleri arasında, Nâzım Berksoy imdada yetişti. Her gün gelen korkutma mektuplarıysa; öldürmekten, asmaktan, kesmekten, dem vuruyordu.
16 Aralık 1946’da, sabaha karşı, Nesin, ofisinden alınarak, önce evi de aranmak suretiyle, ilk defa Emniyet Müdürlüğü’yle tanıştı. O dönemin müdürü Ahmet Demir’den yedi ilk tokadını. Vatan hainliğiyle suçlanırken, kafasından geçen düşünceler şöyleydi:
“Ne oluyorduk ne satıyorduk, kime satıyorduk? Senin “memleket” dediğin pırasa değil ki ona buna satasın!”

İki adım eni, üç adım genişliği olan bir kafeste geçirdiği on yedi günün, ilk altısı aç ve susuzdu. Tehditkâr sorular ve işkence eşliğinde geçen bu günlerinden ardından, niçin tutulduğunu bile anlayamadan salıverildi. Aynı dönemde Sabahattin Ali de hapislikten nasibini almıştı. Bu tarihi gece ve sonrası, artık hep maruz kalacakları sürekli takip, baskı, şiddet, mahkeme, hapis ve sürgünün habercisiydi.
Çıktıktan sonra Aziz Nesin boş durmadı. Emniyet müdürünü mahkemeye verdi, bedeli olarak da ev aramaları, tutuklamalar, yeni mahkumluklar eksik olmadı hayatından. Markopaşa’yı bastırabilmek için çekilen sıkıntılar da cabası! Aleyhlerine açılan kişisel ve kamu davaları da sayısızdı.
Markopaşa, kapatıldığı yerden bir anka kuşu yeniden doğuyor, farklı isimlerle (Merhumpaşa, Malumpaşa, Yeki-sekiz Hasan Paşa, Hür Marko Paşa, Bizim Paşa, Alibaba, Kırk Haremiler vb.), yayın hayatına devam etmeye çalışıyordu. Bir dönem aralarına katılan Orhan Erkip ise, ekibin dışında bırakılmasının ardından karşı cepheye geçmişti. hilekârlıkla isim haklarını da ele geçirmiş; çekirdek Markopaşa ekibi, gazeteyi kaybetmişti.
Aziz Nesin’in yine “içeride” olduğu o karanlık günlerde, Sabahattin Ali, okurlara ve iktidara şöyle seslenmişti:
“Markopaşa meğer ne büyük bir kuvvetmiş. Biz onlardan, onlar bizden korkuyor. Korku dağları beklermiş, şimdi matbaaları bekliyor. Hiçbir matbaa Markopaşa’yı basmıyor. Muharirleri nezaret altına alınır, mahkemeye verilir. Tehdit edilir. Sözüm ona rekabet maksadıyla sürülerek mizah gazetesi çıkarılır. Ey cılız bir kalemden dile gelen hakikat. Sen devleri bile korkutacak kadar mı korkunçsun…” (7 Nisan 1947).
İşte Markopaşa, yayımlandığı dönem boyunca hep iktidara kafa tutar ve gazetenin başına gelen olayları, okurlarıyla her zaman paylaşmaya devam ederdi. Asım Bezirci o günleri çok güzel özetlemiş; gazetenin vardiya ile çalıştığını anlatmıştı. Bu vardiyadan kasıt, biri hapisteyken diğerinin gazete devam edebilsin diye dışarda kalmaya çalıştığı bir sistemdi!
Aziz Nesin Bursa’da sürgündeyken, Markapoşa, ekibin kalan kısmıyla bir süre daha ayakta durmaya çalıştı ama Sabahattin Ali de hakkında açılan davalardan ve hapislikten yorgun düşmüştü. Adalet Cimcoz’un yardımıyla bir kamyon alıp, nakliyecilik yapmaya başladı. Bulgaristan üzerinden Avrupa’ya kaçmayı planladığı sıralarda, cinayete kurban gitti…
Bu ölümün arkasındaki sır, bugün hala kalkmış değilken, Hıfzı Topuz’un “Başın Öne Eğilmesin” adlı kitabında aktardığı bir anıyı paylaşmak istiyorum:
Sabahattin Ali, Sertellerin evine gelip yeni bir hikâye yazdığını ve okumak istediğini söyler.Okuduğu öykü Sırça Köşk’tü. Hikâye şöyle bitiyordu: Sırça köşkü yıkmak için oraya bir kelle fırlatmak yeter.Sabiha Hanım, “Sabahattin, bu kelleler Sırça Köşk’ü belki bir gün yıkacak ama köşke önce senin kelleni fırlatacaklar diye korkuyorum” sözleriyle endişesini ifade eder.Sabahattin Ali ise “Su testisi su yolunda kırılır” demekle yetinir.
Gazetenin, 17. sayısındaki “Canımız çıkmadıkça Markopaşa çıkacaktır!” iddiası, kötü bir kehanet gibi kendini gerçekleştirmeye başlamıştı. Rıfat Ilgaz ve Aziz Nesin, Sabahattin Ali’nin ölümünün ardından başka gazete isimleriyle denedikleri yayıncılığı, devam ettirmekte zorlandı, bekledikleri ilgiyi görmediler ve yollar ayrıldı…
Markopaşa toplamda yetmiş yedi sayı çıkarabildi.
Teşekkür
Zaman değişiyor fakat sağ iktidarların baskıcı yönetimi hiç değişmiyor. Özgürlük ve cumhuriyet mücadelesi verenler; Abdülhamit döneminde de, Menderes döneminde de, Özal döneminde de, günümüz hükümetinde de ağır bedeller ödediler ve ödemeye devam ediyorlar. Gerçeklere tahammülü olmayan güç delisi bir hükümetin başta olduğu, hak-hukuk-adalet yoksunu ülkemizin, halkın gözünü açan mert yazar ve sanatçılarının demir parmaklıklar arasında susturulup sindirilmeye çalıştığı günümüzü, Markopaşa hikayesi üzerinden eleştiri yağmuruna tutan, Tiyatro Hayali ekibine, tekrar teşekkür ediyorum.
Unutmayalım ki, zaman, otoriteyi ve ona alkış tutanları değil, sessiz kalmayanları ve direnenleri hatırlar! Hepsine selam olsun…
Künye
Yazar: Ahmet Sami Özbudak
Yönetmen: Emrah Eren
Yönetmen Yardımcı: Günay Zeki Göker
Oyuncular: Bülent Çolak, Erdem Akakçe, Fatih Koyunoğlu
Kostüm Tasarım: Barış Dinçel
Işık Tasarımı: Yakup Çartık
Müzik: Deniz Bayrak
Afiş Tasarım: Ethem Onur Bilgiç
Fotoğraf: Mehmet Turgut, Emre Mollaoğlu
Reji Asistanları: İrem Güner, Sinan Çelik




