Türkiye’de son yıllarda sanatın sermayeyle kurduğu ilişki, özellikle büyük kentsel dönüşüm projeleri ve devlet destekli kültür etkinlikleri üzerinden yoğun biçimde tartışılıyor. Bazı mekânlarda yaşanan kent suçu niteliğindeki süreçler ya da politik–ideolojik araçlara dönüşmüş kültür programları, sanatın ve kültür üretiminin sermaye için bir “aklama mekaniği”ne indirgenmesini görünür kılıyor. Bu noktada eleştiri yöneltmek son derece haklı ve gerekli. Sorun, eleştirinin kime yöneltildiğinde ortaya çıkıyor.
Öte adında bir sanatçı arkadaşım yakın zamanda bir ödüle layık görüldü. Fakat ödülün verildiği kurum nedeniyle kafasında bazı soru işaretleri oluştu ve çevresinden çeşitli haksız eleştiriler almaya başladı. Bu durum beni bu metni yazmaya itti çünkü burada yalnızca bir sanatçının yaşadığı bireysel bir gerilim değil, Türkiye’de sanat ile sermaye arasındaki ilişkide sık sık tekrarlanan daha geniş bir problem var. Sanat alanında ortaya çıkan tartışmaların çoğu, özellikle büyük kent suçlarının gölgesinde kalan projelerde ya da kültürel araçsallaştırma örneklerinde, dönüp dolaşıp sanatçılara yöneliyor. Sermayenin ve devletin kültürü propaganda ya da aklama aracı olarak kullanmasına karşı haklı bir tepki var. Ancak bu tepkinin ilk adresi çoğu zaman projede yer alan sanatçılar oluyor ve bu durum bence hem yanlış hem de politik açıdan verimsiz.
Sanatçılarla kurumlar arasında kurulan ilişkiyi yalnızca etik bir karar meselesine indirgemek, daha derin yapısal dinamikleri görünmez kılıyor. Sanat alanı zaten sınırlı kaynaklara sahip bir alan. Çoğu sanatçı güvencesiz çalışıyor, düzensiz gelirle hayatta kalmaya çalışıyor, yüksek kira baskısı altında üretim sürdürmeye çabalıyor. Sergileme imkânlarının sınırlı olduğunu, fonların az olduğunu ve elde olan olanakların çoğunun sermaye ya da devletle doğrudan ya da dolaylı ilişkilere sahip kurumlar tarafından sağlandığını biliyoruz. Bu koşullar altında bir sanatçıya fon alma, o sergiye katılma, o mekânla çalışma gibi kararlar üzerinden yüklenmek çoğu zaman insana “aç kal ama yine de idealist davran” demekten farklı bir şey ifade etmiyor. Bu romantik beklentinin politik sonuçları yok çünkü sanatçıların bireysel kararları üzerinden dönüşüm yaratabileceğimizi varsaymak gerçekçi değil.
Eleştirinin yönü doğru belirlenmediğinde biz aslında en zayıf halka olan sanatçılara vuruyoruz ve asıl sorumluları, yani kent suçlarını işleyen şirketleri, bu suçları onaylayan ya da kolaylaştıran devlet kurumlarını ve kültürü bir meşruiyet aracına dönüştüren politik mekanizmaları görünmez kılıyoruz. Üstelik sanatçıyı hedef alan bu eleştiri biçimi, kamusal ya da kültürel alanlarda daha güçlü bir kolektif karşı duruşun önünü kapatıyor. İnsanların geçimini sağlamak zorunda olduğu koşullarda “şu kurumla çalışmayın” demek örgütlenme araçları yaratılmamışken destekten çok baskıya dönüşüyor.
Bütün bu tartışmalarda en önemli eksik örgütlenme meselesidir. Sanatçılar örgütsüz olduğunda yapılan boykot çağrıları yalnızca bireysel fedakarlığa dönüşür ve politik bir karşılık yaratmaz. Oysa tarihte boykot ve geri çekilme eylemleri ancak kolektif bir gücün parçası olduğunda etkili olmuştur. Sanatçının pazarlık gücünü artıracak bağımsız birlikler sendikalar dayanışma ağları etik protokoller ve alternatif üretim alanları yaratılmadan yapılan eleştiriler yalnızca sanatçıları daha da yalnızlaştırır. Bu tür eleştiriler farkında olmadan sermayenin işine yarar çünkü dayanışma ihtimalini ve ortak hareket edebilme kapasitesini zayıflatır.
Sorunun kaynağı ortadadır. Sermaye grupları politik kurumlar kent dönüşümünü yöneten şirket devlet ortaklıkları sanat alanını şeffaflıktan yoksun bir ekonomik ve ideolojik mekanizma haline getiriyor. Eleştirinin yönelmesi gereken yer de tam olarak burasıdır. Sanatçılar değil yapıyı kuran bu güçler eleştirinin muhatabı olmalıdır. Sanatçıyı suçlamak bir şey değiştirmez. Eleştirinin hedefini şaşırtır ve asıl dönüşüm ihtimalini zayıflatır.
Bu nedenle sanat alanında etik ya da politik açıdan daha tutarlı bir pozisyon yaratmak istiyorsak önce eleştiriyi bireyselleştirmekten vazgeçmek gerekiyor. Sorun tekil sanatçıların kararlarında değil, o sanatçıları belirli ilişki ağlarına mecbur bırakan yapısal koşullarda. Bu koşulların değişebilmesi için sanatçıların birlikte hareket edebileceği sendikal, kolektif ya da dayanışmacı yapılara ihtiyaç var. Boykot ancak örgütlü bir yapının içinden çıktığında politik bir güce dönüşür. Aksi halde yalnızca bireysel fedakarlık talep eder ve o fedakarlığı talep ettiğimiz kişileri yalnızlaştırır.
Bugün sermayenin sanatla kurduğu ilişkiyi eleştirmek istiyorsak bu eleştiriyi sanatçıya yönelterek değil sanatçının örgütlenme gücünü artıracak alanlar yaratarak yapmak zorundayız. Sanat alanında etik protokoller, şeffaflık ilkeleri, bağımsız sergileme ve üretim olanakları, kurumsal denetim mekanizmaları oluşturulmadıkça sanatçılara yüklenen sorumluluk yalnızca haksız değil aynı zamanda etkisizdir. Sanatçıyı suçlamak kolay ama çözüm üretmez. Asıl mesele eleştiriyi doğru yere, yani yapısal ilişkilere yönlendirmek ve sanatçıların bu ilişkiler karşısında yalnız kalmadığı bir zemin kurmaktır. Bu zemin kurulmadan yapılan her eleştiri sanatçıları güçsüzleştirir ve sermayenin kültür alanındaki etkisini daha da görünmez hale getirir.
