Sanat dünyası, tarih boyunca kabul ve reddin keskin sınırlarla belirlendiği, seçici mekanizmaların şekillendirdiği bir alan olmuştur. 15 Mart’ta Ankara Fotokolektif’te sanatçı Orçun Beslen tarafından bu tartışmaları işleyen ilginç bir sergi açıldı. Beslen, sergisini şuana kadar sanat yarışmalarına gönderdiği ve sonucunda reddedildiği işlerlerden oluşturuyor. Sanatçının “İkinci Bir Şans” sergisi, bu mekanizmaların doğal kabul edilen işleyişine eleştirel bir bakış sunarak, sanatçının varlığını ıspatlaması ve kendini göstermesi için geçmesi gereken süreçleri tartışma konusu yapıyor.
Söz konusu sanat alanındaki seçkiler, etkinlikler ve yarışmalarsa ardından mutlaka şeffaflık tartışmaları geliyor. Bu yarışmaların, şirketlerin marka değerlerini artırmak, halkla ilişkilerini güçlendirmek ve ticari kazanç elde etmek için bir araç olarak da kullanıldıkları çok rahatça okunabilir. 1980’lerden sonra devlet desteği azalırken, özel sektörün rolü artmıştır. Günümüzde ise sanat yarışmaları, büyük şirketler ve sponsorlar tarafından organize edilmekte, sanatçılar belirli temalar çerçevesinde üretim yapmaya yönlendirilmektedir. Küratörler, yarışmalara hangi sanatçıların katılabileceğine ve hangi eserlerin değerlendirileceğine karar vererek bir tür “estetik filtreleme” işlevi görmektedir. Bu, belirli sanat akımlarının veya stillerinin öne çıkmasını sağlarken, farklı ve alternatif sanat anlayışlarını dışlayabilmektedir. Küratörlerin belirlediği çerçevelerin dışına çıkamayan sanatçılar, özgür bir yaratım süreci yerine, sipariş edilmiş üretime yönlendirilmiştir Bu durum, sanatçının özgürlüğünü kısıtlayan bir mekanizmaya dönüşmektedir. Sanat yarışmaları, sanatçılar için bir fırsat alanı sunarken, aynı zamanda belirli estetik normların, ideolojik çizgilerin ve piyasa değerlerinin belirlediği bir elemeye de dönüşüyor. Bu süreçte reddedilmek, sanatçının yeterliliğinden öte, sistemin değerlendirme kriterlerine uymamak anlamına da gelebilir mi? “İkinci Bir Şans” sergisi, işte tam da bu noktada, sanatın değerlendirilme biçimlerine alternatif bir alan açarak, sanatçının sesi olmanın başka yollarını araştırıyor.
Ankara Fotokolektif’in kapısından içeri adımımı attığımda, sıradan bir sergi gezmeyeceğimi hissettim. Karşımda, sanat dünyasının görünmez kurallarına meydan okuyan, tokat gibi bir cevap duruyordu: Orçun Beslen’in “İkinci Bir Şans” sergisi. Bu, bir sergiden çok, yılların birikmiş reddedilme hikayelerinin cesurca sahiplenilmesiydi. Sergi, ismiyle bile bir manifesto sunuyor. “İkinci Bir Şans” derken, Beslen’in aslında kime şans verdiği çok açık: Kendisine ve tüm reddedilmiş eserlere. Sanat dünyasının yarışma mekanizmalarını bir “kumar” olarak tanımlıyor Beslen. Eserinizi gönderir, aylarca elinizden çıkamaz, sergileyemez, beklersiniz. “Ya tutarsa”nın getirdiği o belirsizlik ve sonunda gelen ‘hayır’… İşte bu sergi, o ‘hayır’ların toplamından doğan muazzam bir ‘evet’.
Sergideki işler, 2015’ten günümüze uzanan geniş bir yelpazede. Bir köşede Gezi Parkı’ndan toplanmış tohumlardan yetiştirilmiş narin bir servi fidanı duruyor; “Köklerim Filizleniyor”. Onun yanı başında, sanat dünyasının acımasız gerçeklerini yüzümüze vuran afiş ve sticker’lar: “Sanatçı Genç İken Sömürülür”, “Sanatta En Hakiki Mürşit Paradır”. Bu sticker’lardan birinin, ismini bile bilmeyen insanlar tarafından çoğaltılıp sokaklara yapıştırılarak kendi hayatını yaşamaya başladığını öğrenmek ise serginin belki de en güçlü anı. Reddedilmiş bir iş, jürileri aşarak halkın diline dolanmış, gerçek anlamda ‘yaşayan’ bir sanat eserine dönüşmüş.
Orçun Beslen’in “Görsel Anahtarlar” adlı çalışması, oldukça geniş boyutlarıyla izleyiciyi içine çeken, zamansal katmanlarla kurulmuş bir resimsel alan sunuyor.Çizim, farklı zamanlarda yapılmış görsellerin bir araya gelmesiyle oluşuyor. Bu durum, hem sanatçının kişisel hafızası hem de toplumsal belleğin parçaları arasında bir geçiş kuruyor. Eserdeki çizgilerin fragmante yapısı, tek bir anı temsil etmekten çok, farklı tarihsel kesitleri, direniş anlarını ve görsel hafızanın kırılmalarını bir arada gösteriyor. “Soru İşareti” adlı eser daha ilk bakışta biçimsel olarak yalın ama oldukça yoğun bir anlam yükü taşıyor. Mono baskı tekniği, eserin benzersizliğini ve tekilliğini vurguluyor. Bu teknik, çoğaltma imkânı olan baskı sanatının tersine, yalnızca bir kez üretilen bir görsel deneyim sunuyor. Burada sanatçının seçimi, izleyiciyi hem tekrar edilemezlik hem de tek bir anlık iz fikriyle karşı karşıya bırakıyor. Kompozisyonun merkezinde beliren soru işareti formu, yalnızca tipografik bir işaret değil, politik ve varoluşsal bir sorgulamanın metaforu haline geliyor. Çerçevenin özel kesimli oluşu da bu işareti sıradanlıktan çıkararak hem mekânsal hem de kavramsal olarak vurguluyor. Çerçeve, eserin yalnızca bir görsel nesne değil, aynı zamanda bir “soru mekânı” olarak işlev görmesine aracılık ediyor. Bu eserdeki soru işareti, toplumsal ve politik bağlamda bir belirsizliği, yönsüzlüğü ya da çözülmemişliği hatırlatıyor. Özellikle Türkiye’nin yakın tarihindeki politik atmosfer düşünüldüğünde, sanatçının sorduğu sorunun muhatabı izleyici oluyor: Direniş nereye gidiyor? Umut hangi yönde? Mücadele hangi biçimi almalı?
Beslen’in atölyesinde üretilip de yarışma koridorlarında kaybolmuş karakalem çalışmaları ve mono baskılar ise tekniğin ve ısrarın gücünü hatırlatıyor. Her biri, sanatçının farklı bir araştırma evresinden, farklı bir dürtüsünden filizlenmiş. Tek ortak noktaları, bir otorite tarafından “yetersiz” bulunmuş olmaları. Ama burada, Fotokolektif’in beyaz duvarlarında, bir araya gelerek inanılmaz bir kolektif güce ve meşruiyete kavuşuyorlar. Orçun Beslen ile yaptığım kısa sohbetimde hissettiğim şey, bu serginin onun için bir vedadan çok daha fazlası olduğuydu. Bu, bir hesaplaşma ve nihayetinde bir özgürleşme anı. Sistemin onay mekanizmalarına bağımlı olmaktan kurtulup, kendi değerini kendi yaratmanın bir kutlaması. Sergiden çıkarken, elinizde size hediye edilen bir servi tohumu ve belki de cebinizde bir sticker ile ayrılıyorsunuz. Bu, sadece bir anı değil; bir çağrı. Beslen, bize sadece eserlerini değil, fikrini ve direnişini de dağıtıyor. “Alın, çoğaltın, yayın” diyor.”İkinci Bir Şans”, sanatın ne olduğuna, ne olması gerektiğine ve kimin için yapıldığına dair köklü sorular sorduruyor. Bu sergi, Ankara’nın merkezinde, sessiz sedasız açılmış ama sesi çok uzaklara ulaşacak güçte bir çığlık. Reddedilmenin bir son değil, aslında hakiki, özgür ve samimi üretimin en güçlü başlangıcı olabileceğinin en güzel ispatı.
Tarih boyunca reddedilmenin politik boyutları farklı alanlarda kendini göstermiştir. Bu durum, reddin sadece estetik değil, aynı zamanda politik ve ideolojik bir sürecin parçası olduğunu gösterir. Benzer bir şekilde feminist sanatçılar, sıyah sanatçılar ya da queer sanatçılar da sanat dünyasındaki dışlanma pratikleriyle mücadele etmek zorunda kalmıştır. Sanat tarihine bakıldığında, beyaz erkeklerin egemen olduğu bir küratöryel sistemin, belli başlı sanat anlayışlarını ve sanatçılarını dışarda bıraktığını görebiliriz. Bugün feminist sanat tarihçileri ve aktivistler bu dışlanmış sanatçıların gün yüzüne çıkması için çalışmalar yürütürken, bu sanatçılar da kendi kolektiflerini ve alternatif sergi alanlarını oluşturarak reddedilme mekanizmalarına karşı duruyorlar. Orçun Beslen’in İkinci Bir Şans sergisi, tek tek bireysel eserlerin içeriğinden çok, bu eserlerin bir araya gelme biçimiyle anlam kazanıyor. Reddedilmiş işlerin bir seçki olarak sergilenmesi, yalnızca bireysel sanatçı deneyimlerinin ötesine geçerek, dışarda bırakılanların ortak bir zeminde buluştuğu kolektif bir duruşa dönüşüyor. Peki bu durum sanatta dışlanma ve seçim mekanizmalarına karşı alternatif modeller geliştirilebilir mi? Bunu bir model olarak ele alırsak belki de bağımsız sanat kolektifleri, sanatçı inisiyatifleri ve kök salmış bienaller dışında geliştirilen projeler, bu duruma alternatif çözümler sunabilir. Örneğin, sanatçılar tarafından organize edilen, ticari kaygıların dışında bırakan sergiler ve bienaller, sanatta şeffaflığı artırabilir. Orçun Beslen’in “İkinci Bir Şans” sergisi de tam olarak bu noktaya işaret eden bir girişim olarak okunabilir. Sanatçının kendi dışlanmış eserlerinden bir seçki oluşturması, sanat dünyasının dışlama mekanizmalarını gözler önüne sererken, aynı zamanda alternatif bir görünürlük alanı yaratmanın mümkün olduğunu da ortaya koyuyor. Bu noktada sorulması gereken temel soru şu: Sanatta seçim ve kabul mekanizmaları ne kadar dışa açık ve hesap verebilir olabilir? Şefaflığın sınırları neler? Yazıda çok fazla soru işareti bıraktığımın farkındayım ama bu tartışmalar, sanatın gerçekten kime hizmet ettiği ve kimin sesi olduğu üzerine düşünmemizi sağlayabilir. Bu anlamda, “İkinci Bir Şans”, sadece sanat dünyasındaki reddedilme süreçlerini eleştiren bir sergi değil, aynı zamanda alternatif bir kabul alanı yaratma pratiği olarak da okunabilir.
Sanatın kimler tarafından, hangi kriterlere göre değerlendirildiği sorusu, “İkinci Bir Şans” sergisinin merkezinde duruyor. Bu sergi, sadece belirli sanat kurumlarının değil, sanatçının kendisinin de sanatın kaderini belirleyebileceği alternatif alanlar yaratmanın önemini hatırlatıyor. Kabul edilme ve reddedilme dinamiklerinin dışında bir sanat var olabilir mi? Bu sergi, işte bu soruya sanatçının kendi cevabını verdiği bir alan sunuyor.
