Uzunca bir süredir, geleneksel galeri sisteminin dayattığı hiyerarşi, yüksek komisyon oranları ve elitist ağlar, sanatçıyı sıklıkla kendi üretiminin pasif bir aktörüne dönüştürdü. Bundan sebeptir ki, sanat dünyasında aşılması gereken en büyük engel, aslında beyaz küpün aşılmaz duvarları ve onun ardındaki gatekeeper oldu. Dijital dünya ise yeni, görkemli bir alternatif sundu: Aracısız sanat.
Sosyal medya platformları ve dijital satış ağları, sanatçıya küresel ölçekte izleyici kitlesiyle doğrudan bağ kurma, kendi üretim araçlarını ve vitrinini kontrol etme otonomisi sundu. Galericinin tekelinin kırıldığı, sanatın demokratikleştiği bu yeni dünyada, sanatçı nihayet özgürleşti mi?
Bu sorunun cevabını ararken, romantik felsefecilerin yaratıcı deha mitini bir kenara bırakmak gerekir. Meseleyi, sanatçıyı bir kültür işçisi olarak konumlandırarak ele almalıyız. Dijital ekosistem, sanatçıya üretim araçlarını teslim etmiş gibi görünse de, devasa bir illüzyon yarattı. Aslında aracı ortadan kalkmadı, sadece şekil değiştirdi ve çok daha soyut, hatta çok daha acımasız bir forma büründü. Geleneksel sistemde artı değere el koyan somut bir galerici var evet, diğer yandan da bugün, sanatçının dijital emeği Silikon Vadisi’nin görünmez algoritmaları tarafından sömürülüyor.
Aracısızlık kisvesi altında sanatçıyı kendi sistemine entegre eden, onu yeni ve yıpratıcı bir mesaiye mecbur bırakan şey, aslında platform kapitalizmi. Kendi üretiminin patronu olduğunu düşünen bağımsız sanatçı, aslında Instagram’ın, TikTok’un veya çeşitli dijital pazaryerlerinin algoritmasını besleyen bir veri işçisine dönüştü. Eserin estetik veya kavramsal değeri, platformun dayattığı etkileşim, kaydetme, izlenme süresi gibi sayısal değerlerin gölgesinde kalarak bir içeriğe indirgendi. Sanatçı da aslında asıl pratiğinden koparak, kendi emeğine yabancılaşmaya başladı.
Yabancılaşmanın en keskin hâli ise sanatçının üstlenmek zorunda kaldığı bu yeni roller ağında karşımıza çıkıyor. Geçmişte sanatçının temel varoluşu, çağına tanıklık etmek, kavramsal derinlik aramak ve günümüzün izini sürerek yaşayan bir kültürel hafıza inşa etmekti. Oysa bugün dijital ekosistemin dayattığı sosyal medya satış ve pazarlama pratikleri, yaratım sürecini bitmek bilmeyen bir performansa, sanatçıyı da sanki tek kişilik bir anonim şirkete dönüştürmüş durumda. Öyle bir denklem var ki, bir eseri tasarlamak, üretmek ve ona ruh vermek artık bu denklemin sadece bir parçası. Bugün özerkliğini ilan etmiş sanatçı, sabahları atölyesinde üretim yapan bir kültür işçisi, öğleden sonra algoritmanın dikkatini çekmek için eserinin yapım aşamasını 15 saniyelik bir videoya sığdırmak zorunda olan bir içerik üreticisi, akşamları ise kargo takip numaraları, eser yönetimi ve alıcı iletişimleriyle boğuşan bir pazarlama elemanı olarak karşımıza çıkıyor.
Tüm bu lojistik, idari ve stratejik yükün, bütünüyle sanatçının omuzlarına binmesi, sanatsal üretimini kaçınılmaz olarak sarsacaktır. Çünkü söz konusu kesintisiz mesai, sanatçıyı kendi asıl üretim merkezinden acımasızca koparıyor. Çünkü algoritma, doğası gereği derinlikli bir estetik kaygı ya da kurumsal bir eleştiri beklemez. O sadece sürekli, istikrarlı ve hızlı tüketilebilir görsel veri talep eder. Günümüzde bu durum, dikkat ekonomisi olarak tanımlanıyor ve bu düzende ayakta kalmaya çalışan sanatçı, görünürlüğünü koruyabilmek adına kendi pratiğini bu hıza uydurmak zorunda kalıyor. İşte tam da bu noktada bağımsızlık bir tükenmişlik sendromuna, aracısızlık ise sanatçının kendi kendini sömürdüğü kapalı bir döngüye evriliyor.
Burada çözüm, tekellerin vahşi algoritmasına teslim olmak ya da geleneksel beyaz küpün sömürücü hiyerarşisine geri dönmek arasında sıkışıp kalmak değil. Tam da bu noktada, sanat yöneticisinin rolünü yeniden tanımlamamız gerekiyor. Sanat yöneticisi, sanılanın aksine, sanat piyasasının yapısal denklemini değiştirecek, yabancılaşmayı kıracak ve sanatçının otonomisini gerçek anlamda koruyacak bir aktördür. Geleneksel algıda bu aktör, eserin üzerinden kâr elde eden, sanatçı ile izleyici arasına giren, mesafeli ve hegemonik bir otorite figürü olarak kodlanır hep. Ancak bu mesafeli ve soğuk kodlamanın tüm suçunu salt piyasa koşullarına atmak eksik olur. Çuvaldızı kurumların ve yöneticilerin kendisine de batırmamız gerek. Yıllarca pek çok sanat profesyoneli, piyasanın gizemini(?) ve kendi vazgeçilmezliklerini korumak adına bu hiyerarşiyi bizzat kendi elleriyle inşa edip besledi. Gatekeepers olarak sanatçıyı kendi eserinin idari süreçlerinden, sergileme politikalarından ve ekonomik gerçekliğinden dışlayarak onu bir nevi minnet duymaya iten/zorlayan toksik bir patronaj kültürü yarattılar. Sanatçının yöneticiye veya kuruma şüpheyle bakmasının ardında, yöneticinin kendini şeffaf bir kolaylaştırıcı değil, ulaşılmaz bir karar mercii olarak konumlandırmadaki bu kibirli tarihsel ısrarı yatıyor.
Ancak kültür işçisi olan sanatçının yanına, yine zihinsel ve idari emeğini ortaya koyan bir kolaylaştırıcı olarak sanat yöneticisini yerleştirdiğimizde yepyeni bir dayanışma modeli ortaya çıkar. Günümüzün karmaşık dijital ekosisteminde yeni nesil sanat yöneticisi, bir patron veya sömürücü bir aracı değil, aksine sanatçıyı tekelci platformların dayattığı yalnızlaşmadan ve çoklu mesai yükünden koruyan bir kalkan, omuz omuza yürüyen bir yol arkadaşıdır. Öyle olmalıdır.
Sanatçının kültürel üretimi ile yöneticinin stratejik emeği birleştiğinde, sömürüye karşı muazzam bir işbölümü doğar. Eser yönetimi, hukuki hakların korunması, fiyatlandırma politikaları, arşivleme ve dijital görünürlüğün algoritmaya kurban edilmeden nitelikli bir zeminde yürütülmesi gibi tüm stratejik ve idari yükü sanat yöneticisi sırtlanır. Bu yatay dayanışma sayesinde sanatçı, içerik üreticisi olma zorunluluğundan kurtulup yeniden asıl varoluşuna, yani çağına tanıklık eden, eleştiren ve günümüzün yaşayan kültürel hafızasını inşa eden o özgür üretim alanına dönebilir.
Özetle, aracısız sanat romantizmi dijital çağın getirdiği ağır rekabet koşulları altında eziliyor. Üretim araçlarının sanatçının elinde olması, dağıtım ağlarını elinde tutan teknoloji devlerine karşı tek başına direnebilmesi için yeterli değil. Sanatçı, kendi emeğinin pazarlamacısı olmaya zorlandığı bu devasa sistemin karşısında tek başına, izole bir biçimde tükenmeye terk edilemez. Gerçek ve sürdürülebilir bir otonomi, ancak sanatçı ile sanat yöneticisinin birbirini tamamlayan, yatay ve dayanışmacı birliğiyle mümkün olabilir. Sanatçının estetik emeği ile yöneticinin entelektüel ve idari vizyonunun bir araya geldiği bu düzen, hem algoritmanın hem de geleneksel piyasanın kibrine karşı verilecek en güçlü yanıt, en somut kurumsal eleştiri olacaktır. Sanat, ekran karşısında tek başına algoritmalarla savaşarak değil, doğru yol arkadaşlarıyla, omuz omuza dayanışarak özgürleşebilir.
