Güncel Sanat Ortamında Saldırmazlık Paktı

Sanayi-i Nefise Mektebi Resim Atölyesi, Kaynak: SALT Research
Sanayi-i Nefise Mektebi Resim Atölyesi, Kaynak: SALT Research

Türkiye’de gerçekten bir sanat eleştirisinin var olup olmadığı sorusu aslında tarihsel bir kırılmaya işaret ediyor. Türkiye’de herhangi bir sanat yapıtı, sanatçısından, ait olduğu çevreden ve içinde dolaşıma girdiği sermaye ağından bağımsız olarak tartışılabiliyor mu? 

Bu coğrafyanın düşünce ve sanat tarihinde hasretini çektiğimiz o sert, kurumsal ve ödünsüz eleştiri geleneğinin çok güçlü örnekleri var. Zamanın felsefecilerinin, akademisyenlerinin, edebiyatçılarının ve ressamlarının, dergi sayfalarında birbirlerinin estetik anlayışını kıyasıya tartıştığı bir entelektüel iklimden, basın bültenlerin kopyalandığı, kulis nezaketinin ve sponsor hassasiyetinin kalemleri susturduğu bir iklime nasıl geldik? 

Bugün bir felsefecinin veya bir ressamın çıkıp da güncel bir sanat akımını veya meslektaşının estetik anlayışını dijital platformlarda, akademik metinlerde, sanat portallarında veya uzun soluklu kamusal tartışmalarda haftalarca masaya yatırdığını hayal edebiliyor musunuz? Tartışma dediğimiz şey bugün ya kişisel atışmalardan ibaret ya da sosyal medyada linç dalgalarına dönüşmüş durumda. Hâlbuki Erken Cumhuriyet döneminden 1970’li yıllara kadar Türkiye’de eleştiri, disiplinlerarası ve derinlikli estetik çatışmalardan besleniyordu. 

Örneğin, Türkiye’de modern psikoloji ve felsefenin kurucu isimlerinden Mustafa Şekip Tunç, akademide ders veren bir teorisyen olmanın yanı sıra, Dergâh ve Hayat gibi mecmualarda sanat, estetik ve edebiyat üzerine doğrudan kalem oynatan, ressam ve bir düşünürdü. Bergsoncu bir yaklaşımla, sezgi kavramından yola çıkıp, Yahya Kemal, Ahmet Haşim hatta Hüseyin Avni Lifij gibi isimlerin sanat anlayışlarıyla kuramsal bir diyaloga giriyordu. Şiirin ne olduğuna ve sanatın toplumla ve hakikatle nasıl bir ilişki kurması gerektiğine dair felsefi tartışmalar içerisinde bulunuyordu. Resim heykel alanına baktığımızda da eleştiriyi kuramsallaştıranlar bizzat ressamlardı. Mesela 1933’te kurulan D Grubu, 1914 Çallı Kuşağı’nın doğa taklitçiliğine alenen savaş açmıştı. Oldukça keskin kalemi olan Nurullah Berk, Varlık, Yeni Adam ve Ar gibi yayınlarda yazdığı yüzlerce eleştiri ve kuram yazısıyla “doğayı kopyalamak yerine inşa etmeyi” savunmuştu. Çünkü onun için eleştiri, nezaket gösterisinden ziyade, Türk resmini Batı’nın güncel estetik sorunlarıyla yüzleştirme aracıydı. 

1941 yılına baktığımızda da Liman Ressamları karşımıza çıkıyor. Nuri İyem, Avni Arbaş, Mümtaz Yener ve Selim Turan gibi genç sanatçılar D Grubu’nun tam karşısında yer alıyorlardı. Yeniler Grubu’nu kurarak, D Grubu’nun biçimci ve elitist olduğunu düşündükleri tavrına karşı manifesto niteliğinde sergiler açmışlardı. Onları “halktan kopuk, Paris atölyelerinin soğuk geometrisini taklit eden salon ressamları” olmakla eleştiriyolardı. Sanatı toplumun gerçekleriyle, işçilerle ve gündelik hayatla buluşturmayı savunuyorlardı. Ancak söz konusu tartışma salt tuvaller üzerinden değil, dönemin basınında sert estetik polemiklerle yürütülüyordu. 

Dönemin en önemli sanat eleştirmenlerinden biri ise Bedri Rahmi Eyüboğlu idi. D Grubu’nun içinde yer almasına rağmen kendi estetik yolunu çizmeye karar vermişti. Batı’nın biçimci kalıplarına sıkıştığını düşündüğü meslektaşlarını, “kendi toprağının nakışına, kilimine, yazmasına kör kalmakla” eleştiriyordu. Güzel ile faydalı olanın birleşmesi gerektiğini savunmuş, yüksek sanat ile halk sanatı arasındaki hiyerarşiyi sarsan bir figür olmuştu. 

Honoré Daumier, Nüfuzlu Eleştirmenin Gezintisi (MET Açık Erişim). Kaynak: The Metropolitan Museum of Art.
Honoré Daumier, Nüfuzlu Eleştirmenin Gezintisi (MET Açık Erişim). Kaynak: The Metropolitan Museum of Art.

Tarihsel örneklerdeki bu canlı kanlı tartışmalar karşısında, bugün dijital kültür-sanat portallarında ve sosyal medya paylaşımlarında karşımıza çıkan metinlerin çoğu, basın bültenlerinin hafif makyajlanmış hâllerinden ibaret. Herhangi bir sergiye küratör bir metin yazar, açılış gerçekleşir, küratörün yazdığı o metin kopyalanır, üzerine birkaç övgü cümlesi eklenir ve buna “sanat yazısı” denir. Oysa gerçek bir eleştiri, yapıtın niyetini değil, gerçekleştirdiğini inceler. Sanatçının ne anlatmak istediği ile yapıtın izleyiciye ne söylediği arasındaki mesafeyi ölçer. Ancak bugün eleştirmen(?), sanki yapıtın karşısındaki bağımsız bir özne değil, mekânın ya da sanatçının halkla ilişkiler uzmanı gibi konumlanıyor. 

Türkiye’de güncel görsel sanat, edebiyat, sinema ve tiyatro çevreleri oldukça dar ve iç içe geçmiş gruplardan oluşuyor. Bugün biri, bir sanatçı hakkında olumsuz eleştiri yazsa, yarın başvuracağı fonun jürisinde karşısına çıkabilir. Bugün eleştirdiğiniz küratör, bir sonraki projenizin sergi direktörü olabilir. Yerdiğiniz galeri sahibine ise aylar sonra iş başvurusu başlığıyla mail göndermek zorunda kalabilirsiniz. Tam da bu yapısal bağımlılık, görüyoruz ki kültür-sanat aktörleri arasında yazılı olmayan bir saldırmazlık paktı doğurmuş. Anlaşılan o ki, zamanında Dergâh sayfalarında ya da Beyoğlu’ndaki sergi açılışlarında birbirlerini kıyasıya eleştiren ama akşam aynı masada oturabilen entelektüellerin yerini, bugün yüz yüze bakılan masalarda ve instagram hikayelerinde birbirine canım cicim diye övgüler düzen ama kapalı kapılar ardında birbirinin işini yerden yere vuran bir kültür almış durumda. “Bu yazıyı yazarsam bir daha davet edilmem, iş alamam” kaygısı ise kalemlerin ucunu körelten en temel etken. Tabii bununla birlikte sermayenin ve sponsorluğun dokunulmazlığı da var. Ülkemizde özel sektörün kültür-sanat alanındaki varlığı, kamusal desteğin yetersizliği nedeniyle hayati bir boşluğu dolduruyor. Dev şirketlerin, büyük holdinglerin kurduğu müzeler, desteklediği bienaller ve vakıflar olmasa, pek çok üretimin izleyiciyle buluşamayacağı bir gerçek. Ancak ne yazık ki bu, sanat eleştirisinin önünde görünmez bir cam tavan yaratıyor. Kültür-sanat gazeteciliği ve bağımsız dijital mecralar, varlığını sürdürebilmek için bu kurumların verdiği reklamlara, basın gezilerine, katalog yazarlığı ücretlerine ve danışmanlık bütçelerine muhtaç durumda. Hâl böyleyken finansal kaynağını eleştireceği kurumdan sağlayan bir yapının, o kurumun düzenlediği bir bienali ya da sergiyi sert bir dille eleştirmesi beklenemez. Bu noktada eleştiri “her şey sermaye için sevgilim” diyerek , tüm bu projeleri meşrulaştıran akademik bir süs olarak kalır. 

Görüyoruz ki Mustafa Şekip Tunç’un, Nurullah Berk’in, Mazhar Şevket İpşiroğlu’nun ya da Sezer Tansuğ’un üniversite kürsüsüyle güncel sanat ortamı arasında kurduğu o canlı köprü bugün büyük ölçüde yıkıldı. Akademi dünyası tarihsel dönemlere ve güvenli arşiv çalışmalarına hapsolmuş durumda ve güncel sanatın kaotik ve politik yapısını okuyacak kuramsal araçları üretmekte de oldukça yavaş. Diğer yanda da güncel sanat metinlerinde, derinlik eksikliğini gizlemek için kullanılan ağdalı, çeviri kokan ve okuru dışlayan bir kavram enflasyonu söz konusu. Oysa gerçek bir eleştiriden, karmaşık olanı basitleştirdiğinde değil, anlaşılır kıldığında ve yapıtla izleyici arasında sahici bir köprü kurduğunda bahsedebiliriz. Ancak bu köprü yıkıldığında geriye kalan boşluğu hızla piyasanın kendi kuralları dolduruyor. Bugün herhangi bir eserin veya projenin niteliği, üzerine yürütülen tartışmalarla değil, açılış gecesinin kalabalığı, dolaşım hızı ve yarattığı dijital etkileşimle ölçülüyor. Eleştirinin yerini küratöryel metinlerin, tartışmanın yerini etkinlik takvimlerinin aldığı bir düzende hâliye sanat yapıtı, üzerinde durup düşünülen bir nesne olmaktan çıkıyor ve hızla tüketilen bir kültürel deneyime dönüşüyor. Kaldı ki mesele Türkiye’de eleştirmen yetişmemesi ya da kimsenin yazı yazmaması değil. Bağımsız mecralarda, bireysel bültenlerde ya da dijital yayınlarda hâlâ derinlikli okumalar yapan kalemler yok değil. Fakat geçmişteki o tartışma kültürü eleştiriyi sanat üretiminin merkezinde konumlandırıyordu. Bugün ise eleştiri, belli bir kültür-sanat ekonomisinin çeperinde, neredeyse kendi kendine konuşan marjinal bir uğraş olmuş durumda. Dolayısıyla baştaki ilk soruya dönüp baktığımızda, karşımıza çıkan şey “yokluk” değil, “etkisizlik” hâli. Bağımsız dijital yayınlarda, bireysel bloglarda ya da akademik çeperlerde nitelikli eleştiri metinleri hâlâ yazılıyor. Tek fark, bu metinler sanat üretimini dönüştüren, piyasayı sarsan ya da kamusal bir tartışma başlatan o eski kurucu gücünden çokça uzakta. Çünkü eleştiri, sanata veya sanatçıya yöneltilmiş bir düşmanlık olarak algılanıyor. Oysa ona duyulan en derin saygının ifadesi.

YAZAR

Hazal Kılıç
Sanat Okur yazarı

Hazal Kılıç

Hazal Kılıç, Sanat Tarihçisi. 1998 İstanbul doğumlu. Akdeniz Üniversitesi Sanat Tarihi mezunu. İstanbul Sinema Müzesi, CerModern ve Erimtan Arkeoloji ve Sanat Müzesi'nde, Asistan Küratör, Müze Araştırmacısı, Medya ve İletişim Koordinatörü olarak farklı görevlerde bulundu. Ankara HBVÜ'de, Sanat Yönetimi…

Tüm yazıları →

Instagram’da paylaş

Bu cihazda doğrudan dosya paylaşımı açılamadı. Hazır görseli kaydedip Instagram’da paylaşabilirsin.

Görsel hazırlanıyor…

Görseli Instagram story’ne ekle. Habere tıklanabilmesi için kopyaladığın adresi Instagram’ın Bağlantı çıkartmasına yapıştır.