Singapore Art Book Fair: Kitap, Mekân, Karşılaşmalar

Singapore Art Book Fair 2025, Fotoğraf: Zeynep Nur Ayanoğlu, 31 Ekim 2025
Singapore Art Book Fair 2025, Fotoğraf: Zeynep Nur Ayanoğlu, 31 Ekim 2025

Singapur’daki çağdaş sanat takviminde, bienal kadar dikkat çeken bir diğer etkinlik de sanat yayıncılığına odaklanan Singapore Art Book Fair’di (SGABF). Bienalin açıldığı ilk üç güne denk gelecek şekilde, 31 Ekim-2 Kasım 2025 tarihleri arasında gerçekleşen fuar kolektif üretimi merkezine alan seçici kürasyonu ve geniş yayın coğrafyasıyla dikkat çekiyordu. Thing Books’un kurucu direktörü Renée Ting’in 2013’te başlattığı SGABF, Güneydoğu Asya’da sanat yayıncılığına odaklanan ilk etkinlik olma özelliği taşıyor. Kentin kültürel gündeminde fuardan çok bir festival olarak yer almak isteyen fuar yönetimi atölyeler, misafir sanatçı programı ve kamusal programıyla bu yaklaşımı destekliyor.

Bu yazı üç bölümlük Singapur yazı dizisinin son parçası. “Ulus Olmak/Kalmak: Singapur Bienali’nde Saf Niyet ve Sanat” ve “Saf Niyetin Çatlaklarında Singapur Bienali” başlıklı ilk iki yazıda Singapur Bienali’nin kavramsal düzlemini tartışmış, Güney(doğu) Asya’dan ve Türkiye’den sanatçıların işlerini değerlendirmiştim. Bu yazıda ise Singapore Art Book Fair’i dayandığı kavramsal arka plan, yerleştiği mekân ve ev sahipliği yaptığı yayın coğrafyası ekseninde okuyor, fuara Türkiye’den katılan sanat inisiyatifi PASAJ’ın standını değerlendiriyor, son olarak ise bienal ile fuar arasında geçirdiğim bir haftalık deneyimi aktararak kapatıyorum.

Bienalden kitaplara, kitaplardan bienale

Bu yılki edisyon Tanjong Pagar Distripark’taki Whitestone Gallery’de gerçekleşti. [1] Bu geniş, ferah ve çok odalı mekânın fuara ayrılması, katılımcı ve izleyiciler için rahatlatıcıydı. Genellikle sıkışık yerleşimlerin hâkim olduğu kitap fuarlarının aksine burada her stant nefes alabiliyor, üreticiler izleyiciyle nitelikli sohbetler etmeye imkân buluyordu. Whitestone Gallery’nin bienalin ana mekânı olan Singapore Art Museum (SAM) ile kapı komşusu olması da ayrı bir avantaj oldu. Böylece izleyiciler gün içinde bienalden kitaplara, kitaplardan bienale geçebildi. Bu yakınlık iki yeri art arda görenler için sergiyle yayıncılık sahnesi arasında dinamik bir geçiş alanı yaratıyor, bu sayede fikirler, biçimler ve söylemler birbirine taşınıyordu. Öte yandan, sohbet ettiğimiz izleyiciler arasında bienali görmeye çok hevesli olmadığını ama kitap fuarına özellikle ilgi duyduğunu söyleyenler de az değildi. Üç gün boyunca dolup taşan fuarın son günü kapanış saatinde defalarca anons yapılıp ışıklar söndürüldüğü hâlde stantlardan ayrılmayan izleyiciler, kitaplara dokunmaya, sayfaları çevirmeye, üreticilerle konuşmaya devam ediyordu. Bu manzara bana göre SGABF’nin yalnızca bir sergileme alanı değil, izleyicinin sanatla doğrudan ve duyusal biçimde temas kurabildiği, kâğıtla başlayan merakın heyecana dönüştüğü bir karşılaşma zemini olmayı başardığını gösteriyordu.

Stantlar arasında rahatça nefes almak

SGABF her yıl Singapur’dan ve dünyanın farklı kentlerinden sanatçı, tasarımcı, yazar kolektifi, küçük yayınevi, galeri, matbaacı ve fanzin üreticilerini bir araya getiriyor. Organizasyon, sanat yayıncılığının anlamını derinleştirmeyi, farklı baskı, tasarım, üretim ve dağıtım biçimlerini kamusal tartışma alanına taşımayı amaçlıyor. Bunu da katılımcıların tanışıp iş birliği yapmasını teşvik eden, izleyiciyi sürecin aktif bir parçası hâline getiren bir yapı kurarak gerçekleştiriyor. Fuar direktörü Renée Ting, önceki yıllardan edindikleri deneyimlere dayanarak bu edisyonda mekânı bilinçli biçimde sade ve ferah tuttuklarını anlattı. Bu ferahlığın etkisini, Türkiye’den katılan PASAJ olarak, biz de net biçimde hissettik. Tipik kalabalık ve gürültülü kitap fuarlarının aksine, odaklanmayı ve sohbet etmeyi kolaylaştıran bir açıklık vardı alanda.

Stantlarda yalnızca kitaplar değil, renkli kırtasiye ürünleri, bez çantalar, sticker’lar, defterler ve kartpostallar da sergileniyordu ve tüm bu çeşitlilik belki çocuklardan da çok biz yetişkinlere hitap eden rengarenk bir görsel oluşturarak festival havası yaratıyordu. Başvuru aşamasında stantların yaklaşık yüzde sekseninin kitaplardan, yüzde yirmisinin ise yan ürünlerden oluşması gerektiği belirtilmişti. Böylece fuar, sanat kitabını merkezine alarak onun çevresinde gelişen küçük ölçekli üretim biçimlerine de alan açan, dengeli bir sunum sistemi kurmuş oldu.

Atölyeler, misafir sanatçı programı ve kamusal program

Bu yılki SGABF üretim süreçlerinin paylaşıldığı bir öğrenme alanı olarak da dizayn edilmişti. “Workshops @SGABF 2025” başlığı altındaki atölyelerde katılımcılar ciltleme, linolyum baskı ve “fold your way to a book” (katlayarak kendi kitabını yap) gibi uygulamalı tekniklerle kitap yapımının zanaat yönünü deneyimlediler. Kâğıtla düşünmenin, dokunmanın ve üretmenin bedensel yönünü öne çıkaran bu atölyelerin benzer üretimler getiren stantlarla iyi bir diyaloğa girdiğini düşünüyorum. Ayrıca Thing Books’un yürüttüğü on dört haftalık misafir sanatçı programının çıktılarının fuar kapsamında sergilenmesi de ilgi çekiciydi. Programa katılan sanatçılar kitap üretimini bir araştırma yöntemi olarak ele almış, süreç boyunca geliştirdikleri yayınları ilk kez burada izleyiciyle paylaşmışlardı.

Fuarın kapanmasından bir gün sonra, 3 Kasım’da, Singapur’un hafif sanayi bölgelerinden biri olan New Industrial Road’daki Temporary Unit yayınevinde düzenlenen Open Book başlıklı kamusal program, SGABF’nin düşünsel hattını en iyi yansıtan bölümlerden biriydi. Bu oturumda, yuvarlak masa etrafında kitaplarını elden ele dolaştırarak sunumlar yapan on farklı yayınevinin sanat yayıncılığını adeta bir hayata tutunma biçimi olarak ele aldığını gördük.

Perimeter Editions (Avustralya) sergi kitabını katalogdan öteye taşıyarak kendi içinde bir sanat nesnesine dönüştürme çabalarından, kitabın içerik ve biçimiyle serginin ötesine geçme arayışlarından söz etti. Further Reading (Endonezya) deneysel şiir kitaplarıyla dil ve biçimin sınırlarını zorlayan üretimlerini anlattı; kelimelerin tipografik düzenini değiştirerek okuma deneyimini görsel bir şiire dönüştürme yöntemlerinden söz ettiler. Neutral Colors (Japonya) ise kişisel merakları etrafında şekillenen dergi içerikleri için yazar olmayan kişilere (örneğin editörün babasına) yazı sipariş ettiklerini, ardından bu metinleri yoğun bir editoryal süreçten geçirdiklerini anlattı. Kalabalık bir ekip olan Atelier HOKO (Singapur) “So Ugly” (Çok Çirkin) başlıklı sunumlarında aralarında “çirkinleştikleri” eğlenceli çekişmeleri, fikir ayrılıklarını ve bu gerilimlerden doğan yaratıcı süreçleri mizahi bir dille paylaştı. HAUSE (Singapur) ekibi ise mevcut fikir, tasarım ve imgeleri izinsizce yeniden üreterek eleştirel bir mizah aracına dönüştürdükleri, “bootlegging” kültüründen beslenen yayıncılık yaklaşımlarını aktardı. Tüm bu paylaşımlar kitabın sermaye yokluğunda kolektif çabalarla, kimi zaman da gerilla mantığıyla üretilebileceğini hatırlatan, enerjik ve ilham verici bir karşılaşmaya dönüştü.

SG Art Book Dialogue, Fotoğraf Zeynep Nur Ayanoğlu, 3 Kasım 2025
SG Art Book Dialogue, Fotoğraf: Zeynep Nur Ayanoğlu, 3 Kasım 2025

Yayın coğrafyası ne anlatıyor?

Yirmi ülkeden yüz yirmi dört standın yer aldığı SGABF’nin çeşitliliği ve enerjisi hayli yüksekti. Katılımcı coğrafyası özellikle Türkiye’den gelen biri için şaşırtıcı derecede genişti; Asya-Pasifik hattında bu denli yoğun bir yayıncılık ekosistemine tanıklık etmek, alışık olduğum çağdaş sanat, tiyatro veya yayıncılık sahnelerinden farklı bir deneyim sundu. Sanat yayıncılığını bir diyalog biçimi, hatta ortak bir düşünme pratiği olarak gören bu yapı “publishing as practice” kavramının sahadaki en canlı ve somut örneklerinden birini oluşturuyordu.

Katılımcıların yarısı doğal olarak ev sahibi Singapur’dan geliyordu. Thing Books, FA-KAE, The Slow Press, Meantime ve bluetaped gibi yayınevleri, ülkenin farklı ölçeklerdeki yayıncılık pratiklerini yan yana getiriyor, edebî üretimden deneysel baskıya uzanan bir çeşitlilik sunuyordu. Şiir, sanatçı kitabı ve fotoğraf kitaplarının yanı sıra, özellikle 1980’lerde Japonya’da geliştirilen ve serigrafiyle fotokopi estetiğini birleştiren düşük maliyetli bir çoğaltma tekniği olan risografiye Singapurlu yayınevlerinin üretimlerinde çokça rastladım. Singapur’un genç yayınevleri için ekonomik ve estetik açıdan özgürleştirici bir araç olarak öne çıkan bu teknik fuarın genel atmosferine el yapımı, sıcak bir üretim hissi kazandırıyordu.

Singapur’dan sonra en geniş katılım fuarda on iki yayınevi ve kolektifle varlık gösteren Japonya’dandı. Tokyo merkezli commune, onnacomado & GOLDEN BUTTER BOOKS ve Three Books gibi yayınevlerinin Japon estetiğinin titizliğine, minimal tasarım anlayışına ve dergi/fanzin kültürüne verdiği önem dikkatimi çekti. Japon katılımcıların sanat kitabını başlı başına bir sanat nesnesi olarak ele alma konusundaki ustalıkları, fuarın genel karakterine belirgin bir derinlik katıyordu. Aslında bence fuardaki katılımcıların tamamı benzer bir bilinçteydi; ancak burada asıl fark, Japonların bu yaklaşımı fikir düzeyinde bırakmamalarında yatıyor. Japon yayınevlerinde malzeme seçiminden ciltleme biçimine, kâğıdın dokusundan baskı tekniğine kadar her ayrıntıda bu düşüncenin somut karşılıkları vardı. Bu kitaplar bakılmak, açılmak, hatta dokunulmak için yapılmış gibiydi…

Tayvan ve Hong Kong menşeli yayınevleri fuarın özgün damarlarından bir başkasını oluşturuyordu. Çin anakarasından farklı olarak, Tayvan’daki üretimler bağımsız yayıncılığın gelişebildiği bir ortamda biçimsel incelik ve malzeme duyarlılığıyla dikkatimi çekerken, Çin’e resmî olarak bağlı olsa da görece özerk konumunu koruyan Hong Kong’da yayıncılık, sansürden kaçınan eleştirel bir tavırla daha politik ve kavramsal bir hatta ilerliyordu. Tayvan’dan Tsai Ting Bang-Sharol-Lin Jaihang görsel sanatçı üçlüsü, FLMK Artist Book Association ve to press gibi yayınevleri tasarım ve tipografi konusundaki titizlikleriyle öne çıkıyordu. Bu üreticilerin kitabı bir katlama ve açılma deneyimi olarak yeniden düşünmeleri çarpıcıydı. Hong Kong’da ise aynı duyarlılığın politik bir versiyonu hissediliyordu. Daha kavramsal, daha ironik, zaman zaman da direniş estetiğini andıran bir yaklaşım. Hong Kong’dan Funky Zine Forest, Islanders ve Very Ordinary And (VOA) gibi oluşumlar kentin uzun süredir koruduğu açık ifade alanını eleştirel yayıncılıkla buluşturuyor, sanat kitaplarını kişisel ve kamusal olanın sınırlarında küçük jestlere dönüştürüyorlardı. Benim için Tayvan’ın el işçiliğine dayalı protest içeriğiyle Hong Kong’un kavramsal bakışının yan yana var olması Asya yayıncılık sahnesinin politik ve duyusal çeşitliliğini en iyi anlatan detaylardan biriydi.

Endonezya, Malezya ve Tayland gibi komşu ülkelerden gelen Further Reading & RJ Paper, Studio Pancaroba, SUBURBIA PROJECTS ve Mookata Club gibi inisiyatifler ise bağımsız sahnelerin politik, yerel ve queer anlatılarla kurduğu ilişkilenme biçimlerine odaklanıyordu. Aktivist bir sanat kolektifi olan Studio Pancaroba yayınlarında Endonezya’da (ve dünyada) hükümetlerin, şirketlerin ve kurumların yol açtığı toplumsal ve ekonomik adaletsizliklere dair yayınlar yapıyordu. Bangkok’ta mimarlık mezunu gençlerden oluşan Mookata Club, Tay kültürünün ve kentsel yaşamın gündelik ayrıntılarını araştırarak bu gözlemleri kitap, poster ve objelere dönüştürüyor, böylece yerel kültürün görünmeyen yönlerini daha geniş bir kitleyle buluşturmayı amaçlıyordu.

Asya-Pasifik hattının ötesinden gelen yayınevleri fuara daha kurumsal diyebileceğimiz üretim gelenekleri ve estetik alışkanlıklar taşıyordu. İngiltere’den Art Review, The Sandwich Club ve Page Masters, ABD’den Special Special, Photographic Bandwidth ve Now Place… Bu stantlar fuardan farklı, birbirine benzer bir ritme sahipti. Singapur’a “uzaktan” gelmişlerdi ama aradaki mesafe bana göre yalnızca coğrafi değildi. Onların temsil ettiği yayıncılık geleneği Asya’daki daha kolektif ve protest, el emeğine dayalı üretim biçimleriyle yan yana geldiğinde, fuar alanında ilginç bir karşıtlık, ama hem de karşılaşma coşkusu oluşturuyordu bence. Görece kurumsallaşmış yayıncılıkla, Singapur’da yaygın olduğundan bahsettiğim risografa dayalı üretimler arasında dolaşmak, birinden diğerine geçmek güzeldi. Tabii bunu söylerken bir gerçeği de es geçmemeliyim. Avrupa ve Amerika merkezli bu yayınevleri güçlü lojistik ve ekonomik imkânlar sayesinde Singapur’a gelebiliyor. Bu ülkelerde küçük ölçekli ve özgün, bağımsız yayınevleri yok değil; fakat uluslararası fuarlara katılmak için gereken kaynakları yaratamadıklarını düşünüyorum. Bu nedenle SGABF gibi etkinlikler bir yandan küresel karşılaşmalar sağlarken, diğer yandan da görünürlüğün bir ayrıcalık biçimi olduğunu hatırlatıyor.

ASAJ, Small Pains Great Songs, Singapore Art Book Fair, Fotoğraf: Zeynep Nur Ayanoğlu, 2 Kasım 2025
ASAJ, Small Pains Great Songs, Singapore Art Book Fair, Fotoğraf: Zeynep Nur Ayanoğlu, 2 Kasım 2025

Seçil Yaylalı’dan “Küçük Acılar, Büyük Şarkılar”

PASAJ ev sahipliğinde Seçil Yaylalı tarafından hayata geçirilen “Small Pains, Great Songs” (Küçük Acılar, Büyük Şarkılar) projesi de fuarda yer alıyordu. Fuar direktörü Renée Ting’in belirttiği üzere, bu standı öne çıkaran, sanatçı kitaplarını avuç içine sığacak boyutlarda, kendi başına birer sanat yapıtı olarak kurgulamasıydı. Bu küçük kitaplar, taşıdıkları duygusal yoğunluk ve dokunsal niteliklerle, hem biçimsel hem de düşünsel olarak fuarın genel estetiğinden ayrışıyordu. Singapur’da “kendin yap” yaklaşımının ve küçük yayınevlerinin yükselişe geçtiği bir dönemde, çoğu yayınevi yine de onlarca ya da yüzlerce kopyalık baskılara yönelmişken, PASAJ’ın en fazla dokuz varyasyondan oluşan el yapımı üretimleri ölçek ve kapsam açısından fuarın genel üretim mantığından belirgin biçimde ayrışıyordu. Fuarın genel temposu içinde bu küçük kitapların çevresinde gelişen sohbetler, yayıncılığın duygusal, bedensel ve dayanışmacı yönünü görünür kılıyor, kitabı hem temasın hem de topluluk kurmanın aracı hâline getiriyordu.

Her biri başka bir dünyaya açılan bu kitaplar hem üretim biçimleri hem de fiziksel yapılarıyla öz yayıncılık potansiyelini yeniden hatırlatıyor. Seçil Yaylalı’nın küratörlüğünde ve Barın Ciltleme Evi’nin teknik iş birliğiyle hayata geçirilen proje altmış üç sanatçının işlerinden oluşuyor. Yaylalı’ya göre, “Small Pains”in farklı coğrafyalarda sergilenmesi projenin topluluk kurucu, duy(g)usal bir yolculuğa dönüşmesini sağlıyor. “Small Pains” bugüne dek Basel’deki I Never Read Art Book Fair, Los Angeles’taki TRYST Independent Art Fair ve İstanbul’daki Borderless Art Book Days gibi uluslararası platformlarda dolaşıma girdi. Ayrıca Gümüşlük Akademisi ile PASAJ’ın Barın Han’daki mekânında açılan sergiler sayesinde yerel izleyiciyle de buluştu. Bu yolculuğun son durağı olan SGABF’de ise, bu mini kitaplar fiziksel boyutları ve duygusal yoğunluklarıyla, fuarın kamusal paylaşım fikrine eklemlenen bir karşılaşmaya dönüşmüştü.

Kapanış, zikzaklı bir Singapur deneyimi

Bu yazı dizisini bir bütün olarak düşündüğümde, farklı ölçek ve düzlemlerde işleyen Singapur Bienali ile Singapore Art Book Fair arasında yaşadığım duyusal ve düşünsel salınımları kayda geçirdiğimi hissediyorum. Bienal makro politikayı, kamusal temsilin ve kurumsal yapının sınırlarını araştırırken, fuar mikro ölçekte, çoğunlukla el emeğiyle üretilmiş kitapların dünyasında dolanıyordu. Singapur Bienali’nin ulus olma ve ulus kalma fikri etrafında sorguladığı “saf niyet” teması, SGABF’de yerini çoğul seslere, üretim biçimlerine ve dokunulabilir hikâyelere bırakıyordu. Biri daha çok kurumlar üzerinden toplumsal aidiyeti tartışırken, diğeri bireyler ve kolektifler üzerinden üretim ortaklığı hissettiriyordu.

Üç bölümden oluşan bir yazı dizisiyle aktardığım bir haftalık bu seyahatin beni en çok etkileyen tarafı, bienalin eleştirelliğini kavramaya çalışırken sanat kitabı fuarının ve karşılaşmaların verdiği sarmalanmışlık hissi oldu. Sekiz bin beş yüz kilometrelik bir yolculuğun ardından Singapur’a varıp bir yandan orada stant kurmak, altmış üç sanatçının işlerini sergilemek, diğer yandan da bienali gezip anlamaya, çözümlemeye çalışmak zorlayıcı olsa da SGABF’nin sunduğu samimi ortam ve güzel karşılaşmalar, yabancısı olduğum bu şehre alışma sürecimi hızlandırdı. Yeni insanlarla tanışmak, farklı üretim biçimleriyle temas etmek, “Small Pains”e katılmak isteyen sanatçılarla sohbet etmek, Japonya ve Güney Kore gibi daha önce kesişmediğimiz coğrafyalardan davetler almak bu yolculuğu daha da ilginç kıldı. [2]

Birinci yazıda Singapur Bienali’nin kavramsal eksenini, “saf niyet” temasının ulus olma ve ulus kalma fikirleriyle nasıl iç içe geçtiğini tartıştım ve Güney(doğu) Asyalı dört sanatçının işlerini inceledim. Bienalin mekânlar ve işlerle kurduğu politik çerçeve ikinci yazıda Türkiye’den sanatçıların üretimleriyle daha da yoğunlaştı; mimarinin direnişe, biyopolitiğin ekolojiye, ölümün ise öğrenme ve unutma süreçlerine bağlandığı işler bu tartışmayı derinleştirdi. Son parça olan bu üçüncü yazıda ise odağı daraltarak fuarın kavramsal çerçevesi, yerleştiği mekân, ev sahipliği yaptığı coğrafya ve belirli yayınevlerinin üretim anlayışları etrafında SGABF’yi inceledim. Bu üç yazı benim için Singapur’un çağdaş sanat ekosistemini zikzaklar çizerek anlamaya çalıştığım bir düşünme pratiğiydi. Bir şehrin yaşam temposuna, döngülerine ve alışkanlıklarına aşina olma çabasının kendisi başlı başına malzemedir, diye inanıyorum. Bu anlayışımı görünür kılarak kaleme aldığım üç yazının, dönüp baktığımda hem arşiv niteliği taşımasını hem de bedensel ve zihinsel duyumlarımı yankılayıp çoğaltan bir günlük gibi işlemesini dilerim.


  1. 1967’de Tokyo’da kurulan Whitestone Gallery savaş sonrası Japon avangardının en etkili hareketlerinden biri olan Gutai’yi uluslararası ölçekte tanıtmasıyla bilinen bir kurum. Elli yılı aşkın süredir Tokyo, Hong Kong, Karuizawa, Taipei ve Pekin gibi şehirlerde açtığı mekânlarla Doğu Asya sanat sahnesine yön veren galeri Singapur’daki bu mekânına Ekim 2023’te taşınmış. ↩︎
  2. Kaleme aldığım Singapur yazı dizisini okuyup değerlendiren, bizi Singapur’un yerel sanat sahnesiyle tanıştıran ve kenti içeriden tanımamıza vesile olan yönetmen Gözde Zehnder’e teşekkür ederim. ↩︎

YAZAR

Zeynep Nur Ayanoğlu
Sanat Okur yazarı

Zeynep Nur Ayanoğlu

Zeynep Nur Ayanoğlu bağımsız çevirmen, editör, kültür yöneticisi ve sanat eleştirmenidir. Uluslararası Sanat Eleştirmenleri Derneği AICA Türkiye üyesidir. 2023’ten bu yana bağımsız sanat inisiyatifi PASAJ’da kültür sanat çalışmaları yürütmektedir. Fotoğraf: Kadir İncesu

Tüm yazıları →

Instagram’da paylaş

Bu cihazda doğrudan dosya paylaşımı açılamadı. Hazır görseli kaydedip Instagram’da paylaşabilirsin.

Görsel hazırlanıyor…

Görseli Instagram story’ne ekle. Habere tıklanabilmesi için kopyaladığın adresi Instagram’ın Bağlantı çıkartmasına yapıştır.