Hiçbir şey yapmadığını iddia etmek, hiçbir şey düşünmediğine ikna etmek kadar zor bir şeydir. Fakat Ali Ekber Kumtepe, Bursa Konum Balat’ta açılan Marcus Graf küratörlüğünde gerçekleşen yeni kişisel sergisi “Ben Bir Şey Yapmıyorum” başlığında bizi hiçbir şey yapmadığına ikna etmeye çalışıyor. Henüz tamamlanmamış bir yapının içinde konumlanan bu yerleştirme, daha ilk anda Brian O’Doherty’nin tarif ettiği “white cube”un steril, nötr ve ideolojik olarak görünmez kılınmış mekansallığını ters yüz ediyor. Burada mekan, görünmez bir arka plan olmaktan çıkıyor. Üretimin bileşeni ve anlamın kurucu unsuru haline geliyor.
O’Doherty’nin işaret ettiği gibi white cube, sanat eserini tarihsel ve bağlamsal yüklerinden arındırır, onu “zamansız” ve “saf” bir estetik nesneye indirger. Kumtepe’nin sergisi ise tam tersine, zamansallığı, süreç izlerini ve tamamlanmamışlığı görünür kılar.
Mekanın açıkta kalan katmanları ve “tamamlanmamış,” hatta serginin nereden başladığını anlamamızı engelleyen hali, eserin kendisiyle ayrışmak yerine onunla bütünleşir. Böylece sergi, yalnızca eserlerin sergilendiği bir yer olmaktan çıkar. Eserle birlikte üretilen, onunla dönüşen bir yapı haline gelir. Bu yaklaşım, non-white cube tartışmalarının işaret ettiği gibi mekanın ideolojik nötrlüğünü kırarak onu aktif bir özneye dönüştürür.
Bu bağlamda Kumtepe’nin pratiği, Jacques Rancière’in “duyumsanabilir olanın paylaşımı” (le partage du sensible) kavramı üzerinden de okunabilir. Sergi, neyin görülebilir, neyin algılanabilir ve neyin anlamlı sayılabileceğine dair yerleşik sınırları yeniden dağıtır. İzleyici, burada yalnızca bakan bir özne olmanın ötesine geçen bir deneyim kazanır. Mekan içinde anlamı parçalar halinde kuran bir katılımcıya dönüşür. Girişin zor bulunması, mekanın tamamlanmamışlığı ve işlerin de bu hamlığa materyali ile karşılık vermesi izleme eylemini kesintiye uğratarak onu yeniden düşünmeye zorlar.
Kumtepe’nin sanat pratiğinde yüzey aslında katman katman bir hafızadır. Boya, sıva, kum… Bunlar sadece estetik bir algı değil, düşünmenin bir parçasıdır. Sanatçının gördüğü ve deneyimlediği yerleri izlersin ama bu bir belgeleme değildir. Daha çok, o yerlerin zihinde kalan izlerinin yeniden kurulumu gibidir. Tanıdık gelir ama tam olarak adını koyamazsın. Biraz uzak, biraz terk edilmiş ama bir şekilde sana da ait. Mekanların zihinde bıraktığı tortuların yeniden kurgulanmasıyla oluşan bu eserler sayesinde izleyici, karşılaştığı imgeleri tam anlamıyla konumlandıramaz. Zihin algıyı sürekli erteler ve sabit bir anlamın oluşmasını engeller. Bu erteleme, serginin estetik deneyimini belirleyen temel gerilimlerden biridir.
Klasik peyzaj resmi, doğayı belirli bir bakış rejimi içinde düzenlerken anlaşılması çok daha kolaydır, hatta sıradandır. Kumtepe bu sıradan düzeni dağıtır. Ufuk çizgisi sabit değildir, mekan tanımlanamaz, figür yoktur. Bu doğayı biri deneyimledi mi? Evet. İnsan temsili söz konusu mu? Evet. Ama neden eserlerde yalnızlık hakim? Neden figür yok? Çünkü insan, doğrudan temsil edilmez, onun yerine yollar gibi izler aracılığıyla ima edilir. Hatta bu peyzajın figürleri olarak biz izleyiciler de sanata dahil oluyoruz.
“Ben Bir Şey Yapmıyorum”, white cube’un görünmez ideolojisini ifşa eden ve izleme rejimini yeniden düzenleyen bir sergi olarak okunabilir. Burada “hiçbir şey yapmamak” edilgen bir durumu değil de üretimin, mekanın ve algının nasıl kurulduğunu açığa çıkaran eleştirel bir jesti temsil eder. Sergi, bakılan bir nesneler toplamı olmaktan çıkar. İçinde dolaşılan, yönü kaybolan ve anlamın sürekli ertelendiği bir deneyim alanı sağlar. Sergi bizi anılarına uğurlayan nostaljik bir geziye çıkarmaz. Belirsiz bir zamanda kendi yönümüzü bulmamızı sağlar.
Bakmanın ötesinde içinde dolaşılan bu sergi maalesef 15 Nisan’da bitiyor. Fakat sanatçıyı ve sergilerini takip etmenizi öneririm. Belki sizin de kendi yönünüzü bulmanıza yardımcı olur.
