Türkiye’nin akademik eğitim almış ilk profesyonel kadın fotoğrafçısı Yıldız Moran, insana ve yaşama duyduğu sevgiyi en yalın hâliyle karelerine yansıtarak iddiasız, kendine özgü ve estetik bir dil inşa eder. Onun fotoğraflarını zaman içinde daha da değerli kılan unsur; tekniğin içine sıkışmamış, kısa süreli albenilerin tuzağına düşmemiş, bu samimi duruştur. Fotoğrafı bir kayıt aracı olmanın ötesine taşıyarak, bir ifade biçimine dönüştüren Moran, günümüze hâlâ derinliğini koruyan, öncü bir miras bırakır.
1932 İstanbul doğumlu Moran, Robert Kolej’deki eğitimini son sınıfta bırakarak, sanat tarihçisi dayısı Mazhar Şevket İpşiroğlu’nun yönlendirmesiyle 1950 yılında fotoğraf eğitimi almak üzere İngiltere’ye gider. Teknik ve estetik eğitimlerinin ardından ünlü portre sanatçısı John Vickers’ın yanında asistanlık yaparak ışık kullanımı ve kompozisyon konularında yetkinlik kazanır. Sanatçı portreleri ve lobi fotoğrafları çekerek geçimini sağlamaya başlayan Moran, 1953’te henüz 21 yaşındayken 25 fotoğrafla açtığı ilk sergisindeki tüm eserlerin aynı gün satılmasıyla büyük bir başarı yakalar. Fotoğrafın bir sanat olduğunu kavramasının ardından tek başına çıktığı seyahatlerde İtalya, İspanya, Portekiz, Kuzey Afrika ve Avusturya gibi coğrafyaları fotoğraflar.
1954’te Türkiye’ye dönen Moran, arkadaşı Adalet Cimcoz’un Maya Sanat Galerisi’nin üstünde kendi stüdyosunu kurar. Kişisel sergiler açmaya devam eder. Anadolu medeniyetleri üzerine bir belgesel külliyatının hazırlığı içinde olan dayısı İpşiroğlu ve Selahattin Eyüboğlu’nun önderliğinde bir ekiple Anadolu’yu gezer. Çektiği fotoğraflarla halkın ve coğrafyanın ruhunu ölümsüzleştirir. Kadın bir fotoğrafçı olarak sahada olmayı şu sözlerle ifade eder:
“Anadolu’da dolaşırken garip karşılanıyordum. Ama kadınların fotoğraflarını çekerken de kadın olmam büyük bir avantajdı. Hep izin alarak çektim fotoğrafları. Kimsenin mahrem yaşamına girmeye hakkımız yok. Ben buna çok dikkat ettim.”
1963’te şair Özdemir Asaf ile evlenmesi, Moran’ın kariyerindeki radikal değişimin miladıdır. Üç çocuk sahibi olduğu bu dönemde, büyük bir emekle sürdürdüğü mesleğini bırakma kararı alır. Ona göre “Özdemir Asaf gibi bir baba bulmuşsa insan, başka ne yapabilir?” düşüncesi bu kararın arkasındaki samimiyeti özetler.
Fotoğraf makinesini bıraksa da sanatla bağı kopmaz; çeviri ve sözlük çalışmalarına yönelerek Asaf’ın şiirlerini İngilizceye çevirir ve babası Vahid Moran’ın sözlük çalışmalarını devam ettirir. Asaf’ı kaybettikten sonra şairin tüm eserlerini yayına hazırlar, şiir ve düzyazılarından çeviriler yapmaya devam eder.
Son fotoğraf sergisini ise 1970’te İstanbul’da açar, devamında yalnızca retrospektif seçkili sergilerde yer alır. 1982’de İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi’nin Fotoğraf Enstitüsü tarafından, fotoğraf sanatına katkılarından dolayı onur ödülü alır.
1995’te vefat ettiğinde, Asaf’ın yanına, Aşiyan Mezarlığı’na gömülür. Vefatına kadar fotoğraflarının bir kısmı gün yüzüne çıkmamış olsa da geride binlerce negatiften oluşan büyük bir miras ve bakış açısını “görmek” üzerine kurmuş bir ekol bırakır.
50’li Yılların Yıldız’ı Hâlâ Parlıyor…
İkinci Dünya Savaşı’nın yaralarını saran Avrupa’da fotoğraf olağanüstü bir hareketlilik içindedir; 1947’de kurulan Magnum Photos, en geniş katılımlı sergisini 1955’te New York’ta açar. Farklı ülkelerden fotoğrafçıların seçilmiş eserlerinden oluşan bu sergi, dünyadaki farklı bakış açılarını gösterir, fotoğraf da belge olmaktan sanata doğru artık bir yolculuğa çıkar.
50’li yıllarda Türk fotoğrafında da yeni bir dönem açılır. Ara Güler’in “foto muhabirliği”, Fikret Otyam’ın Doğu ve Güneydoğu Anadolu röportajları başlar. Şevket Rado’nun önderliğindeki Hayat dergisi, batı ülkelerinin büyük fotoğraf baskılarına yer verir. Fotoğraf dünyasında basım ve yayım olanaklarının gelişmesiyle beraber canlanan bu ortamda, geleceğe adlarını yazdıracak fotoğrafçılar yetişmektedir artık.
Erkek egemen bir sanat dalında Moran, İngiltere’de aldığı eğitim sayesinde fotoğraf sanatı adına edindiği bilgi ve görgüyle, kendi estetiğini inşa etme cesareti gösterir. Her karesinde özneye, ana ve akışa duyduğu saygıyla, fotoğrafın teknik bir zanaattan ziyade bir bakış açısı olduğunu vurgular. Bu duruşu onu hem modern Türk fotoğrafının öncüleri arasına yerleştirir hem de uluslararası podyumda tanınır hale getirir.
Moran’ın fotoğrafçılıkta etkin yıllarında tanıştığı Nurullah Berk, 1960 yılında kaleme aldığı bir yazıda Moran’ın tarzını şöyle tanımlar:
“Çoğu kez fotoğrafçılar — en iyileri bile — hoşa giden görüntüler yaratmaya çalışıyorlar. Yıldız Moran ise, portrelerinde yüzlerdeki hataları kabul ediyor ve modelinin ruhuna ulaşmak dileği ile soyut, düşünsel olanı arıyor. Böylelikle sanatçıların, entelektüellerin, çiftçilerin, çocukların çehreleri kendilerini, üzerlerinde oynanma olmaksızın ve içerdikleri tüm doğrular ile ortaya koyuyor.”
Moran’ın 1950-1962 yılları arasındaki etkin üretimi, dönemin yaygın “belgeci” yaklaşımından farklı bir noktada durur. Nesnenin yalnız kendisini değil içindeki duyguyu da fotoğraflamayı amaçlar. Portrelerinde insanın en yalın hâlini gösterme çabası, kişiyle kurduğu diyalog ve güven ilişkisi, karelerine “içeriden” ve derinlikli bir bakış kazandırır. Dönemin edebiyat ve sanat dünyasının önemli isimlerini fotoğraflayarak, Türkiye’nin entelektüel tarihine dair de görsel bir arşiv bırakır.
Anadolu insanını içtenlikle anlamayı ve anlatmayı önemseyen bir Türk kadını olarak Moran, bu coğrafyayı kapsayan gezilerinde; halkı, coğrafyayı ve günlük yaşamı olduğu gibi, ışık ve gölge oyunlarını ustalıkla kullanarak ölümsüzleştirir. Batıda aldığı fotoğraf eğitimini, kendi ülkesinin fotoğraf geleneğiyle birleştirmeyi başarır, kendine özgü kadın duyarlılığı ve bakış açısıyla yeni bir sentez yaratır.
Özellikle 2000 sonrası, sanatın ve seyircinin bakış açısının da değişmesiyle, idrak ve değerlendirme alt yapısı da gelişen ülkemizde, Moran’ın gerçekçi duruşundan çıkan zamansız eserleri, giderek daha iyi anlaşılır ve ilgi artar. Oğlu Olgun’un uğraşlarıyla arşivde kalan fotoğrafları da gün yüzüne çıkar ve geniş seçkili sergilerle Moran, ölümünden sonra seyircisiyle aslında yeniden buluşmaya devam eder.
“Fotoğraf aracılığıyla, hiç değişmeyen, evrensel olan ve işlenen konunun kavramını içeren fotoğrafı çekmek, tek amacımdır,” diyen fotoğrafın şairi, şairin eşi Yıldız Moran’ın kareleri, geçmişin kaydının ötesinde; ışıkla ve gölgeyle yazılmış, siyah beyaz ve zamansız birer şiirdir.
Bugün, onun gösterişten uzak ve gerçeğin peşinde fotoğraflarına bakmak, insan ruhunun en zarif, en dokunaklı ve en sessiz halleriyle yeniden tanışmaktır.
