Cumhuriyet Türkiye’sinin entelektüel hayatında, sanatın ve edebiyatın tam kalbinde duran, çok yönlü, keskin zekalı ve bir o kadar da zarif bir kültür elçisi olan Adalet Cimcoz, 56 yıl önce bugün aramızdan ayrıldı.
Çalışkanlığıyla, ülkenin modernleşen yüzünün en renkli, en cesur ve en ses getiren figürlerinden biri oldu zamanla. Bir kadının tek başına bir kültür enstitüsü gibi çalışabileceğinin kanıtıydı adeta Adalet.
Onu anmak da aslında ülkenin modernleşme sancılarını ve sanatın pek çok dalının daha rahat nefes alabildiği o çok sesli dönemi hatırlamak, 1950’lerin İstanbul’undaki o entelektüel uyanışın röntgenini çekmek gibi…
Adalet’in Çok Yönlü Çalışma Hayatına Bir Bakış
Dublajlarıyla halkın kalbine, köşe yazılarıyla toplumun sahteliklerine, çevirileriyle aydınların zihnine, galerisiyle de sanatın geleceğine dokundu.
Yeşilçam’ın altın çağında, Türkan Şoray, Filiz Akın, Fatma Girik gibi ikonik kadın oyuncuların beyaz perdede bize hissettirdiği duyguların sesi oldu. Ağabeyi dublaj sanatçısı Ferdi Tayfur ile birlikte Türkiye’de seslendirme sanatını ileri bir seviyeye taşıdılar.
Bir yandan keskin ve tavizsiz bir kalemle yazıyordu Adalet. Magazin ve sanat dünyasına dair dedikoduları, eleştirileri ve gözlemleri, “Fitne Fücur” ismini verdiği takma adıyla kaleme alıyordu. Kullandığı bu isim bile onun mizah anlayışını ve toplumun maskelerini düşürme isteğini özetliyordu. Sahteliğin her türlüsüne vurduğu “fiskeler”, entelektüel kimliğinin yanında, hayatın içindeki “oyuncu” ve ironik varoluşunun bir kanıtıydı.
Aynı zamanda Türkçeyi olabildiğince sadeleştirmekte ve anlaşılır kılmakta ısrarlı temiz dil savunucusu duruşuyla iyi bir çevirmendi. Alman dili ve edebiyatına olan hakimiyeti sayesinde Kafka, Brecht, Büchner gibi zorlu yazarların kitap ve oyunlarını, Türkçeye kazandırdı. Almancadan yaptığı bu çeviriler, Türk entelektüelinin dünya edebiyatıyla bağını güçlendirmesine katkı sağladı.
Kafka’dan Milena’ya Mektuplar çevirisiyle de 1961 Türk Dil Kurumu Çeviri Ödülü’nü aldı. Bu çalışmanın kitaplaşabilmesinde Ahmet Hamdi Tanpınar’ın da payı vardı, arkadaşı, tercüme bürosunda çalışan Bedrettin Tuncel’e bir mektup yazarak Adalet’e arka çıktı:
“… Tercümeyi ben çok beğendim. Adalet Almancayı ana dili olarak bilir. Atlaması imkânı yoktur. Bu işi senin behemehâl destekleyeceğini kendisine vaat ettim. Biliyorsun ki bu mektuplar sade Kafka’nın eserinin anahtarı değildir, modern hâletiruhiyenin yahut psikolojinin, bir çeşit atmosferin de -Valery’nin dediği gibi “Birçok kelime ile izahı kabil bir meseledir bu.” – en iyi izahını verir. Bu itibarla Türkçede neşri bence çok faydalıdır. Lütfet, beni yalancı çıkarma…”
Eşi Mehmet Ali Cimcoz ile beraber kurdukları yaşamda, evleri ve sofraları sonra da galerileri, dönemin tüm aydınlarının buluşma noktası oldu. Bir nevi sivil akademi gibi işleyen bu hayat biçimlerinde, genç yaşlı ayırmadan, elini taşın altına koyan ve üreten herkese yer vardı…
Kanser, yakasına yapışıp onu hayattan koparana kadar da çalışmaya ve üretmeye devam etti Adalet. Hayatını kaybettiğinde, çoğu manşete Dublaj Kraliçesi’nin kaybı olarak çıktı ismi. Oysa onun sanat adına en cesur girişimi; insanları, özellikle de farklı disiplinlerden sanatçıları bir araya getirerek kurmaya çalıştığı çok sesli ortamın meyvesi olan Maya Sanat Galerisi’ydi…
Bir Dönem Karargâhı Olarak “Maya”
İstanbul, 1940’lı yıllarda, sanatçı çeşitliliği açısından oldukça zengin bir şehir; roman, hikâye ve şiirde olduğu gibi resim ve heykel alanında da birçok ustanın ismi dolaşıyor sokaklarda ama eserlerini sergileyebilecekleri bir galeri yok.
Sanat, devletin tekelinde, sergiler Akademi’de ve çeşitli fakültelerde açılıyor. Sanatçı, halkla buluşmak için devletin kapısını çalmak zorunda, genç yeteneklerin ise hiç şansı yok.
Sanatçılar sergi açabilmek için yaratıcı türlü çözümler buluyorlar; şapka dükkânlarında, okulların boş salonlarında, tiyatro sahnelerinde hatta kendi evlerinde bile sergilemeye çalışıyor eserlerini…
Sanatın henüz “piyasa” haline gelmediği bir dönemde, bir kadın girişimci olarak, sanat galerisi işletmek Adalet’in vizyonerliğinin en büyük kanıtı belki de. Logosunda kullandığı bir Şarköy kiliminden çıkma maya kuşu özgür ve hayalperest bir ruhun damgası. En büyük sermayesi ise geniş çevresi ve dostları. Ancak galerinin ortaya çıkmasında arka planda başka isimler de var: Orhan Veli, Sabahattin Eyüboğlu ve maddi destekleriyle eşi Mehmet Ali Cimcoz.
İki katlı bir apartmanın giriş dairesi galeri için ayrılıyor. Üst kata da Sabahattin Eyüboğlu ile Magdi Rufer yerleşiyor. Aynı dairede daha sonra Özdemir Asaf ve eşi Yıldız Moran da oturacak…
22 Aralık 1950 tarihli Vatan gazetesinde kimsenin aldırış etmediği, haber denemeyecek kadar ufak bir yazıyla ilan ediliyor Maya:
“Beyoğlu, Kallavi Sokak, 20 numaralı apartmanın bir numaralı dairesinde Adalet Cimcoz tarafından bir sanat galerisi açılmıştır.”
Bu sönük açılış haberinin ardından Fikret Adil el atıyor duruma ve Yeni İstanbul gazetesindeki “Bir İstanbullu” adlı köşede, “Maya” başlıklı bir yazı kaleme alıyor:
“Dün şehrimizde, sessiz sedasız bir hadise oldu. Beyoğlu’nda küçük bir sanat galerisi açıldı. Memleketimizde ve sanat merkezi olan İstanbul’da güzel sanatların mahsullerini teşhir ve satışa arz için ne bir sergi salonu ne de bir galeri var idi…”
Adil’in bu duyurusunun ardından, Son Saat, Vatan, Yeni İstanbul gibi dönem gazetelerinde peşi sıra geniş kapsamlı ve fotoğraflı haberler çıkmaya başlıyor…
Sabahattin Eyüboğlu da Cim-Dal ismini kullanarak Maya hakkında destekleyici bir kritik yazıyor Akşam gazetesinde. Kardeşi Bedri Rahmi Eyüboğlu bile bu imzanın abisine ait olduğunu çok zaman sonra abisinin kaybının ardından eşi Magdi Rufer’den öğreniyor.
Daha ilk sergide, Bedri Rahmi ve Eren Eyüboğlu, İbrahim Çallı, Agop Arad gibi isimler yer alıyor; Fikret Adil, Ahmet Hamdi Tanpınar gibi dönemin önde gelen isimleri de açılışta bulunuyor. Orhan Veli’nin kısa ömrü açılışı görmeye yetmiyor…
Resim, seramik, heykel, mozaik, fotoğraf, desen ve halk sanatlarının yanında, resimli ve fotoğraflı şiir de giriyor bu yenilikçi mekânın seçkisine. Ferruh Başağa, Nuri İyem, Fikret Otyam gibi ressamlar, Ara Güler, Yıldız Moran gibi fotoğrafçılar, dönemin önemli şairleri Salâh Birsel, Metin Eloğlu, Attilâ İlhan, Oktay Rifat, Melih Cevdet Anday ile ortak işler üretiyorlar.
Bu galeriyi bir iş yeri olarak görmeden; ticari kaygılardan uzakta, sanatın sesini duyurabileceği bir sahneye dönüştürüyor Adalet. Gazete yazılarında da galerideki sık sık açılan yeni sergileri tanıtıp, sanatla toplum arasında bir köprü kurmaya çalışıyor.
Maya Sanat Galerisi, yalnızca tabloların sergilendiği bir mekân olarak kalmıyor. Azra Erhat, Sabahattin Eyüboğlu, Fikret Mualla, Cevat Şakir gibi entelektüellerin buluşma noktası olarak, fikirlerin çarpıştığı bir vahaya dönüşüyor. Ressamlar, şairler, gazeteciler, mimarlar, fotoğrafçılar burada bir araya gelerek, Anadolu aydınlanması, klasikler ve modern sanat üzerine derin tartışmalar yürütüyor. Galeride düzenlenen küçük kokteyller ve sohbetler, İstanbul’un bohem ve entelektüel hayatının kalbi haline geliyor.
Paris’te zor şartlarda yaşayan Fikret Mualla’nın Türkiye’deki ilk ciddi sergilerinden biri burada açılıyor. Önemli heykeltraşlardan Kuzgun Acar da ilk kişisel sergisini burada gerçekleştiriyor. Altan Erbulak’la beraber ilk karikatür sergileri de burada açılıyor. Aliye Berger ve Füreya Koral gibi isimlerin de modern sanattaki varlıkları bu galeride pekişiyor.
Dönemin sanatçıları için de bir meslektaşın ötesine geçerek, zor zamanlarında sığındıkları bir liman ve destekçi oluyor Adalet.
1950’de Beyoğlu’nda açılan ve Türkiye’nin ilk özel sanat galerilerinden olan Maya ekonomik olarak beş yıl dayanabiliyor. İlk dört yılını devirdiği sıralarda, kendi kendini döndüremeyen ve kapanmakla yüz yüze gelen galeri için son umut olarak bir “kurtarma sergisi” düzenleniyor. Adalet bu son sergi dönemini anlattığı bir yazısında umudunu ve minnetini şöyle paylaşıyor:
“Bir anda Maya’nın duvarları sanatkâr dağarcığının eserleriyle donanıverdi. Raflar şiirler ve hikâyelerle süslendi. Ağlamaklı olduk, sergide hiçbir şey satılmasa da Maya yaşamalı dedik. Ama öyle olmadı, hemen her şey satıldı. Bu cümbüşlü âleme, sağduyusuna inandığım memleketimin halkı ve dostlar da katıldı. Hem de cömertçe bir katılış. Maya cömertliğin lezzetini çok verende değil, gönülden ve riyasız verende tattı.”
Adalet, tüm sanatçı arkadaşlarından destek buluyor, el birliğiyle açılan bu sergi kısa bir dönem galerinin devamlılığını sağlasa da uzun bir soluk getirmeye yetmiyor. Adalet, ideallerinin ve hayallerinin Maya’yı ekonomik olarak ayakta tutmaya yetmediğini kabullenerek, sessiz sedasız bir şekilde kilidi vuruyor galerinin kapısına.
Açılışını anlattığı galerinin kapanışını yine Fikret Adil, bu kez sitemli bir dille duyuruyor:
“… Maya gelecek mevsim açılmayacak. Buna rağmen, yine de büyük hizmetlerde bulundu. Maya sanat tarihine geçecektir ve takdirle anılacaktır ve İstanbul, ilk hususî sanat galerisini açmış şehir olacaktır. Aynı zamanda kapatmak mecburiyetinde kalmış şehir! Maya’nın yerine bakalım ne açılacak? Eğer “Welcome” yazılı levhalarla bir “Night Club” açılırsa iş yapar.
Maya’dan Kalan Boşluk ve Sanatın Yeni Yüzü
Adalet’in ve dostlarının özverili duruşları ve sabırları olmasaydı belki beş yıl da sürmeyecekti Maya’nın ömrü. Oysa bu mekân, ülkemizde modern galericiliğin kapısını aralamış, sanatın kültürel ve ekonomik bir alan olarak toplumsallaşmasına öncü olmuştu. Şehrin kalbinde, iş çıkışı, herkesin uğrayıp nefes alabileceği bir özgür alan açmıştı.
Adalet ise insanlara sanat eserlerinin satın alınabilir bir şey olduğunu öğretmişti. Bütçesi en kısıtlı olanlar bile küçük bir resmi satın alıp evlerine götürmenin, duvarlarına asmanın keyfini yaşamışlardı. Taksitli satış kolaylığı bile sağlayan bu galeride, müdavimler, eserini aldığı sanatçıyla, tanışma ve sohbet etme olanağı da yakalamıştı.
İstanbul’un ve Beyoğlu’nun kültürel tarihinde özel bir yeri olan Maya, Adalet’in açtığı yolla, ilerleyen yıllarda cesaret bulup galericiliğe soyunacak nice girişimci ve sanatsevere de ilham olmuştu.
Günümüzden bakınca, birçok özel sanat galerisinin ayakta kalma çabaları, ekonomik dertleri ve mücadeleleri hâlâ aynı. Modern sanata ve genç yeteneklereyse talep hâlâ düşük.
Adalet’in zamanındaki tespitleri belki de hâlâ geçerli. Zengin kesim beğense de evine uymayacağı düşüncesiyle uzak duruyor, orta kesimin pek azı para ayırabiliyor, çoğunda da alışkanlık gelişmemiş. Kısacası ekonomik şartlar ve kültür seviyesi hâlâ en büyük etkenler.
Maddi manevi destek olma imkânı olan devletin ve hususi kuruluşların ilgi ve yardımıysa hâlâ zayıf.
Sanatın ticarileşmesi ve eski dayanışma ruhunun kaybı da bugünün diğer sorunları. Bu yozlaşma yalnızca manevi bir kopuşla sınırlı kalmadı; sanatın o naif, ‘taksitli’ ve herkesi kucaklayan dünyası, yerini yer yer uluslararası karanlık ağların ve ekonomik çıkarların gölgesinde kalan erişilemez bir sanat piyasasına bıraktı. Yeni dünya düzeninde, bazı galeriler sadece kara paranın aklandığı ticarethanelere dönüşmüş durumda.
Farklı disiplinlerden sanatçıların birbirlerinden ilham almasına olanak sağlayan, Adalet Cimcoz ya da Fikret Adil gibi birleştirici ve destekleyici kültür elçileri de artık yok, sanatçılar arasında olması gereken dostluk ve dayanışma da…
Sanatın, sanatçının, sanatseverin ve işini yüreğiyle yapan tek tük galericinin ortak hüsranı işte böyle…
İlgilenenler için Fırat Şenol ve Arda Can Özsu’dan Maya’nın izleri…
