Resme ilk baktığımda, yoğun sarı tonlarının hâkim olduğu kurak ve sıcak bir coğrafyada, yaz ortasında sakin ve sessiz bir Anadolu köyünde olduğumu hissediyorum. Kompozisyonun merkezinde iki taş yapı yer alıyor: bir mektep ve bir cami. Mektep, camiye kıyasla daha nizamlı, daha tertipli ve ona göre daha büyük resmedilmiş. Caminin üzerinde Arapça yazılmış kelime-i şehadet bulunuyor.
Çitler ise arazileri birbirinden ayırmaktan ziyade yalnızca mektebi çevreliyor; sanki onu diğer mekânlardan ayıran görünmez bir sınır çiziyor.
Resmin adı Heda: doğru yolu bulmak, doğruya ulaşmak.
Bu üç unsurun bir arada kurduğu kompozisyon, izleyiciyi “doğru” üzerine düşünmeye davet ediyor. Fakat hangi doğru? Gerçekliğe dair olan mı, ahlaki olan mı, yoksa insanın kendi içinde bulduğu içsel doğru mu?
Doğru kavramı, tek bir tanım altında toplanamayacak kadar farklı perspektiflere açılır. Bu nedenle sanatçının burada kesin bir doğruyu ilan etmekten çok, izleyiciler arasında sürebilecek bir düşünsel diyalog için zemin kurduğunu düşünüyorum. Resmin karşısında dururken ben de bu zeminde kendi doğrumla bir iç diyaloğa yöneliyorum.
Kompozisyonun geniş sarı coğrafyası ve ufka yayılan doğa, zihnimde insanın deneyimlerden, kurumlardan ve öğretilerden önce var olan saf varlığına işaret ediyor. Buna insanın içsel doğrusu diyebilirim.
Bu zeminin üzerine yerleşen iki yapı ise insanlığın yüzyıllar boyunca farklı yollarla biriktirdiği deneyimlerin sembolleri gibi duruyor. Mektep, dünyayı anlamaya çalışan aklın ve gerçekliğin; cami ise insan davranışlarını yönlendirmeye çalışan ahlaki çerçevenin temsilcisi gibi görünüyor.
Tam da bu noktada akıl yürütmenin eşiğinde duruyorum. Sanki bu üç alan — doğa, mektep ve cami — insanın doğruyu arayışında birbirinden kopmuş üç ayrı yolu temsil ediyor.
Kompozisyon yapısal olarak mektebi daha görünür kılıyor. Ancak bunu sanatçının bir değerler hiyerarşisi kurma niyeti olarak okumuyorum. Daha çok içinde yaşadığımız çağda belirli bir doğrunun diğerlerinden daha fazla yüceltilmesine yapılmış bir gönderme gibi duruyor.
Tarih bize, doğruların temsil edildiği kurumların her zaman kendi ideallerine sadık kalamadığını gösterir. Akıl da, ahlak da insan eliyle yanlış yorumlandığında yıkıcı sonuçlar doğurabilir. Bilginin üretildiği mektepler büyük yıkımların araçlarını da geliştirebilmiş; inanç etrafında kurulan yapılar ise zaman zaman şiddetin gerekçesi hâline gelebilmiştir.
Bu iki alanın, tıpkı resimdeki çitler gibi birbirinden koparılması ise başka bir sorunu doğurur: ahlakın yalnızca gerçeklik üzerinden, gerçekliğin ise ahlaktan bağımsız biçimde kurulması.
Modern çağda bireyciliğin güçlenmesi ve değer sistemlerinin parçalanması çoğu zaman bir kriz olarak görülür. Ancak aynı dönem, köleliğin büyük ölçüde ortadan kalkması, insan hakları düşüncesinin gelişmesi ve kadın ile çocuk haklarının güçlenmesi gibi önemli dönüşümlere de sahne olmuştur. Bu gelişmelerin bir kısmı, giderek dışsal otoritelerden çok bireysel vicdanın alanında şekillenmeye başlamıştır.
Fakat bu durum aynı zamanda çağımızın kırılganlığını da üretir. Çünkü herkes kendi doğrularını kurmaya çalışmaktadır. İlginç olan ise bugün yeni keşifler gibi görünen birçok etik ilkenin, aslında inançların ve kutsal metinlerin yüzyıllar boyunca insanlığa telkin ettiği değerlerle kesişmesidir.
Bu nedenle bazen bugünün insanının, çoktan keşfedilmiş kıtaları yeniden keşfetmeye çalışan bir gezgin gibi olduğunu düşünüyorum.
Resimdeki bu üçlü yapı; doğa, mektep ve cami, insanın içsel doğrusu, gerçekliğe dair doğrusu ve ahlaki doğrusu arasında kopmuş olan diyaloğu yeniden görünür kılıyor.
Belki de Heda, yani doğru yol, bu doğrulardan yalnızca birini seçmekte değil; onları yeniden birbirini duyabilir hâle getirecek zemini kurabilmektedir.
