Düşmek kelimesi hayatlarımızda çoğu zaman bir başarısızlık, bir çöküş ya da bitiş olarak yer eder. Ancak düşünce tarihine ve sanatın derin alanlarına bakıldığında düşmek yalnızca olumsuz bir olay değil, dönüşümün başladığı eşik olarak da okunabilir. Düşmek bir irade kaybı değil midir? Aynı zamanda bir yükseklik, bir iddia, bir tutunma biçimiyle birlikte kopuş değil mi? İnsan sadece ayağı kaydığı için değil, yerin altında artık bir anlam bulamadığı için de düşer.
Düşmenin bu çok katmanlı anlamları sinemada da sıkça işlenir. Bazı filmler düşmeyi estetikle karşılar, bazıları ise onun sessizliğinde kaybolur. Bazıları ise düşmenin artık bireysel bir mesele değil, toplumsal bir çöküş biçimi olduğunu anlatır. Bu yazıda üç film üzerinden düşmenin farklı temsillerini düşünmeye çalışacağım: The Fall (2006), Oslo, 31 August (2011) ve La Haine (1995). Her biri, farklı bağlamlarda, farklı coğrafyalarda ama benzer bir kayıpla yüzleşir. Ve her biri, bize bugünkü toplumsal düşüşün anlamını sorgulamak için bir alan açar.
Tarsem Singh’in The Fall filmi, düşmenin hem fiziksel hem duygusal boyutlarını bir arada taşır. Roy adında bir dublör, bir film setinde yüksekten düşer. Bacağı kırılmıştır, hareket yetisi kısıtlıdır. Ama asıl kırılan bedeni değil, iradesidir. Sevgilisi tarafından terk edilmiş, hayatın anlamını yitirmiştir. Yaşamak istemez. Onun düşüşü yalnızca bir kaza değil, varoluşsal bir çöküştür. Roy’un hikâyesi hastanedeki küçük bir kız olan Alexandria ile kurduğu ilişki sayesinde açılır. Roy, Alexandria’ya fantastik bir hikâye anlatmaya başlar. Ancak kısa sürede bu hikâyenin kendi acısının bir alegorisi olduğunu anlarız. Roy acısını anlatıya dönüştürürken Alexandria bu hikâyeyi dönüştürür, renklendirir ve dirençle yeniden yazar. Bu noktada Nietzsche’nin estetik düşüncesi belirir. Nietzsche’ye göre yaşamın çıplak hali, yani acısı ve kaosu insana dayanılmaz gelir. Bu yüzden sanat ortaya çıkar. Sanat, hayata katlanmanın bir biçimidir. Ama sadece bir teselli değildir. Aynı zamanda bir dönüşüm aracıdır. Nietzsche, tragedya sanatında Dionysosçu olanın yani çöküşün ve deliliğin, Apolloncu olanla yani biçim ve anlatıyla dengelendiğini söyler. Roy’un çöküşü, Alexandria’nın hayal gücüyle biçim kazanır. Hikâye, düşenin elinden tutar. Düşmek burada bir son değil, yeni bir anlam alanının başlangıcıdır. Düşüş Roy’un inşa ettiği anlatıyla, Alexandria’nın sevgisiyle iyileşmeye başlar. Film, anlatının ve ortak duyumsamanın iyileştirici gücünü gösterir. Ama her düşüş böyle bir dokunuşla karşılaşmaz.
Joachim Trier’in yönettiği Oslo, 31 August filminde düşme çok daha yavaş, çok daha sessiz yaşanır. Anders, bir rehabilitasyon merkezinde yaşayan bir bağımlıdır. Bir iş görüşmesi için şehir merkezine gelir, eski arkadaşlarını ve ailesini ziyaret eder. Fakat hiçbir karşılaşma onu hayata döndürmez. Yavaş yavaş dış dünyadan kopar. Bir gün boyunca dolaşır ama yeniden bağ kuramaz. Anders’in düşüşü anlatının yokluğunda gerçekleşir. O artık hikâye anlatmak istemez. Geçmişle yüzleşemez. Geleceğe dair inancı kalmamıştır. Camus’nün “absürd” kavramı burada kendini gösterir. Camus, insanın dünyada anlam arayışıyla evrenin kayıtsızlığı arasındaki çatışmaya absürd adını verir. İnsan arzular, umut eder, bir bütünlük ister. Oysa dünya sessizdir. Anders’in hayatı bu sessizliğe teslim olur. Camus’nün Sisifos Söyleninde söylediği gibi, bir noktadan sonra intihar bir felsefi problem haline gelir. Yaşam anlamsızsa, insan neden sürdürmelidir? Anders bu sorunun cevabını bulamaz. Ne estetik bir dönüşüm ne de karşılaşma imkânı vardır. Yalnızca bir yok oluş vardır. Düşmek, burada sessiz bir geri çekilme, dünyayla ilişkinin tamamen kopmasıdır.
La Haine ise düşmeyi bireysel bir acı olarak değil, kolektif bir kopuş biçimi olarak anlatır. Fransa’nın banliyölerinde yaşayan üç genç üzerinden bir gün boyunca yaşanan gerilimi takip ederiz. Bu gençler polis şiddetine, ırkçılığa ve ekonomik eşitsizliğe maruz kalmışlardır. Onlar anlatmaz, onlar temsil edilmez, onlar sadece tepki verir. Onların düşüşü sisteme aittir. Filmin temel sorusu şudur: Bir toplum sürekli olarak bastırılırsa ne olur? Cevap, film boyunca tekrar edilen bir cümlede gizlidir: “Şimdiye kadar her şey yolunda.” Bu cümle bir adamın gökten düşerken söyledikleridir. Düşmektedir ama henüz çarpmamıştır. Filmin sonunda çarpma anı gelir. Bu sessizlik, bu bastırılmışlık patlar.
Bu noktada düşünsel bir eşik olarak Hannah Arendt’in kamusal alan kavrayışına dönmek gerekir. Arendt’e göre insanın özgürleşmesinin, eyleme geçebilmesinin ve dünyada bir iz bırakmasının koşulu “kamusal alan”da görünür olabilmesidir. Kamusal alan, yalnızca fiziksel bir meydan değil, aynı zamanda birlikte düşünmenin, konuşmanın ve eylemenin mümkün olduğu bir varoluş düzlemidir. Arendt’in İnsanlık Durumu adlı eserinde altını çizdiği gibi, yalnızca özel alana sıkışan bireyler değil, bu bireyleri birbirine bağlayan anlatı zeminleri çöktüğünde de insanlık durumu kriz yaşar. Çünkü görünürlük olmadan eylem, eylem olmadan özgürlük, özgürlük olmadan da bir “dünya” kurulamaz. La Haine filminde tam da bu kamusal alan yitimi ile karşı karşıyayız. Filmdeki karakterler (Vincent, Saïd, Hubert) yalnızca ekonomik olarak değil, sembolik olarak da dışlanmışlardır. Sadece gelirleri değil, hikâyeleri de değersizleştirilmiştir. Görünmezdirler. Televizyon, devlet, medya ya da merkez onlar hakkında konuşur ama onlarla konuşmaz. Kamusal alandan dışlanmak, yalnızca fiziki mekânlardan değil, anlatıdan da dışlanmaktır. Hikâyeye dahil olamayan düşer, çünkü anlamdan kopar. Arendt’in de ifade ettiği gibi, insan eylemde bulunarak kendisini dünyaya tanıtır. Ama bu tanıtımın olabilmesi için diğerlerinin o eylemi görebileceği, duyabileceği ve onunla ilişki kurabileceği bir alan gerekir. La Haine’de bu alan yoktur. Herkes bir şey söyler ama kimse duymaz. Herkes görünmek ister ama yalnızca şiddet görünür kılınır. Bu yüzden filmdeki düşüş bireysel bir trajedi değil, ortak alanın çöktüğü, anlatının ve eylemin işlevsizleştiği bir durumdur. Arendt’in sözünü ettiği “dünyanın ortakliği” bu filmde dağılmıştır. Ve tam da bu nedenle, düşmek kaçınılmaz hale gelmiştir. Çünkü insan, ancak başka insanların bakışıyla anlam bulabilir. Diğerlerinin tanıklığı olmadan hiçbir yaşam tam olarak görünür olmaz. Bu tanıklık olmadığında, birey düşer ama yalnız düşmez. Onunla birlikte toplum da, değer sistemleri de, ortak sözleşmeler de çöker. Toplumsal düşüş, burada sessiz bir çürümeden değil, aktif bir dışlama mekanizmasından kaynaklanır. Filmde düşen yalnızca bireyler değil, bir adalet sistemi, bir toplumsal sözleşmedir. Artık her şey hızla yere yaklaşmaktadır.
Bugün Türkiye’de yaşadığımız düşüş bu üç temsilden parçalar taşıyor. Hem birey olarak yalnızlaştık hem anlatı kurma gücümüz zayıfladı hem de kamusal alanda birlikte görünme hakkımız daraldı. Depresyon, anksiyete, yabancılaşma sıradanlaştı. İnsanlar hikâyelerini anlatamıyor, çünkü dinleyen yok. Herkes düşüyor ama birbirine bakmıyor. Düşmenin artık topluca yaşandığı bir çağdayız. Ama bu düşüşün ritmi hâlâ belirsiz. Henüz yere çarpma sesi duyulmuş değil ama havada asılı kalmak da bir tür travmadır. Buradan çıkış varsa eğer, bu yalnızca dayanışmayla mümkün olabilir. Alexandria’nın Roy’un hikâyesini sahiplenmesi gibi, başka birinin düşüşüne dokunmakla. Çünkü düşmek, yalnızca bireysel bir olay değildir. Hikâyeler de, acılar da paylaşılmadıkça iyileşmez. Nietzsche’nin sanatla iyileşme düşüncesi, Camus’nün absürde karşı başkaldırı çağrısı ve Arendt’in birlikte görünür olma hakkı… Hepsi bir şeyi işaret eder: Düşmekten korunamayabiliriz ama düşenin yanında durmak mümkündür.
Bugünün en büyük krizi, düşmenin normalleşmesi değil. Asıl tehlike, birlikte düşmenin bile artık bir bağ kurmaması. Oysa anlatı, dayanışma ve görünürlük hâlâ mümkün. Bizi kurtaracak şey yukarıdan gelen bir merdiven değil, yanımızda duran bir el olabilir.
Belki de artık şu soruyu sormalıyız: Hepimiz düşerken, gerçekten kim tutuyor elinizi?
