Matthew Seager’ın kaleminden çıkan ve dünyanın pek çok sahnesinde izleyiciyle buluşan Arthur ve Jane’in hikâyesi, bu kez Tiyatro iN yapımıyla sahnede. Onur Ünsal’ın yönetmen koltuğunda oturduğu “Elma Labrador Çimen”, bir çiftin elli yıllık birlikteliğini Alzheimer hastalığının evreleri üzerinden, sarsıcı bir dille işliyor. Engin Hepileri ve Nergis Öztürk’ün hayat verdiği bu çift, hafızanın karanlık koridorlarında bir kimliğin nasıl yavaşça silindiğini gözler önüne seriyor.
Oyun, Arthur’un, artık tamamen Jane’in bakımına muhtaç olduğu bir sahneyle açılıyor, ardından zamanı geriye sarıyor. Bir gece barda çarpışmaları ve bu küçük kaza sebebiyle, dökülen şarap, mahcup bir gülümseme, beklenmedik bir yakınlık… Arthur’un hafif alaycı zekâsı, Jane’in temkinli sıcaklığını dengeliyor.
Çiftin ilk yılları, evliliğin rutin mutluluklarıyla, küçük tartışmalarla ve bolca müzikle geçiyor. Üstelik müzik, Arthur’un zihninde kapı aralayabilen güçlü bir anahtar. Arthur, başta; canlı, dışa dönük ve neşeli bir karakter. Onun “kaybolmadan önceki hâlini” tanıyabilmek ve çöküşünü deneyimleyebilmek için hikâyeyi başa sarmak, oldukça yardımcı bir kurgu.
Hastalığın ilk evreleri; evde eşya arama, günleri karıştırma gibi hafif zihin karışıklıklarıyla aktarılıyor. Jane de Arthur da, bu unutkanlıkları, günlük hayatın yorgunluklarına yorarak geçiştiriyor. Giderek artan bu “unutma” eylemleri, artık ikisinin de içini kemirmeye başlıyor. Derken kesik kelimeler, cümleler, ara sessizliklerin gereğinden fazla uzaması…
Teşhis sonrası, hastalık iyiden iyiye kendini göstermeye başladığındaysa, ilişkilerinin de dengesi bozuluyor. Arthur, artık kendi zihnine küs bir hâlde, öfkeli bir çocuk gibi yavaş yavaş kendini kaybederken, Jane sabırlı olmaya çalışsa da, yorgunluğu her halinden belli oluyor. Bakım verenin, bir yandan tükenmişliğinin bir yandan da tükendiği için kendini suçlu hissetmesinin ve en çok da çaresizliğinin, dramatikleştirilmeden işlenmesi, samimi ve gerçek.
Uzun geceler boyu, Jane’in aklında aynı soru dolaşıyor: “Yanımdaki kim?”. Arthur ise aynı evde yaşarken, yavaş yavaş başka bir odaya, zamana hatta kişiliğe geçiyor. Dil yetisi giderek azalırken, en basit kelimeler bile pratikte ulaşılmaz hale geliyor. Dil ile düşünce arasındaki bağ koptukça da, Arthur’un kimliği çözülmeye başlıyor.
Jane’in ilişkideki rolü ise giderek dönüşüyor: Önce eş sonra hemşire, en sonunda da yabancı bir rehber, yardımcı. Çaresizliği her gün artsa da, Arthur’u terk etmek istemiyor. Eşini kaybederken, kendi hayatı da görünmez bir şekilde parçalanıyor. Tanıştıklarından beri dinledikleri şarkı ise Jane’in, zor anlarında Arthur’u sakinleştirmek için kullandığı tek yol. Arthur bu şarkıyı duyduğunda anlık da olsa yüzünde bir aydınlanma beliriyor, hislerin direnebildiği bu anlarda; göz kırpmak, mırıldanmak, tanıdık bir bakış gibi kısa anlık bağlantılar kurabiliyor. Bu paylaşımlar da, Jane’in devam etme gücünü sağlayabilen nadir motivasyonlardan.
Hastalığın son evrelerine girdiklerindeyse, Arthur için zaman ve mekân algısı tamamen yitik. Ev, âdeta bir labirente dönüşüyor onun için. Arada bir, müzik sayesinde, Arthur’un geri gelebildiği anlar, “tanıma” denemeyecek kadar kısa ama “aşkı hatırlama” denebilecek kadar da yoğun. Jane ise, fiziksel ve duygusal bir tükenmişliğe sürüklenmiş durumda, çok yorgun, ama vazgeçmiyor.
Oyun açıldığı sahneyle kapanırken, Arthur’un zihni tamamen dağınık; Jane ise hâlâ yanında. Aşk, sadakate, sadakat, göreve, görev de yerini sessiz tutulan bir “yas”a bırakıyor. Böylelikle, oyunun başlarında “romantik” olan aşk, hastalıkla beraber, en sert ve gerçek haliyle karşımıza dikiliyor.
Alzheimer, tıbbi bir durum olmanın yanında, kimliğin yavaşça dağılması durumu olarak işleniyor oyunda. Zihindeki kelimeler önce bulanıyor sonra da kayboluyor. Hafızası gitmiş bir insandan da, tutarlı bir karakter örneği beklemek imkânsızlaşıyor.
Bir insan, kendisi olmaktan çıktığında, aşk sürer mi? Unutulan biri hâlâ “orada” mıdır? Hafıza çöktüğünde, bir ilişkide ne kalır? Bu gibi soruların belirsizliği ekseninde, Alzheimer’ın, hastanın yanında, çevresini de içine alan bir çöküş olduğu gerçeği, seyirciye etkili bir biçimde geçiyor.
Alzheimer’a bir “unutma hastalığı” deyip geçmek eksik kalır. Hastalık, hastayı yavaş yavaş bir “kaybolma hali”ne sürüklerken, çevresi için de oldukça ağır bir süreç. İnsanın, tutunabileceği tek şey ise, bazen, bir şarkının melodisi kadar anlık bir ayak izi.
Ailesinde ya da çevresinde bu hastalıkla tanışmış, hasta yakını olmuş/olan insanlar için, daha da anlamlı olan bu oyunda, Jane’in iniş çıkışları, suçluluk hissi, yorgunluk, umut, tükenmişlik, çaresizlik gibi duygu durumlarının, ne kadar insani olduğu hepimize tekrar hatırlatılıyor…
Tiyatroda izlemeye pek de alışık olmadığımız “hastalıklar” da hayatın içinden, her an herkesin başına gelebilen insani durumlar. Aynı temaların etrafında dolaşmaktansa, hastalığı konu alan ve işleyen “Elma Labrador Çimen” ekibine teşekkürler ve tebrikler.
Yazan: Matthew Seager
Çeviren: Zeynep Anacan
Yöneten: Onur Ünsal
Müzik Tasarımı: Kenan Doğulu
Kostüm Tasarımı: Emine Saral (PCFG)
Işık Tasarımı: Abdullah Karanfil
Afiş Tasarım: Bülent Şengül, Sıla Sert
Oyuncular:
Engin Hepileri
Nergis Öztürk
Yürütücü Yapımcı: Selin Dağlıoğlu
Yönetmen Asistanı: Başak Kırbaç
Ses Operatörü: Ayça Özkan
Işık Uygulama: Berfin Dincel
